مبحث اول اسم، نسب، کنیه و القاب ابوبکر صدیق

قسمت: 01

او، عبدالله پسر عثمان‌ بن‌ عامر‌ بن‌ عمرو بن کعب‌ بن‌ سعد‌ بن‌ تیم‌ بن‌ مره‌ بن‌ کعب‌ بن‌ لؤی‌ بن‌ غالب‌ قریشی تیمی است . نسب او در پشت ششم یعنی مره‌ بن کعب با نسب رسول‌خدا صلی الله علیه وسلم یکی می‌شود  و کنیه‌اش ابوبکر است. بکر، به معنای شتر جوان است که به رییس و سرآمد قبیله بزرگ نیز اطلاق می‌گردد . ابوبکر رضی الله عنه، القاب زیادی دارد که هر کدام به منزلت والا و عظمت و شأن و گوهرش، دلالت می‌کند:

 

۱ـ عتیق

رسول اکرم صلی الله علیه وسلم، او را به این لقب نامیده‌اند و فرموده‌اند: (أنت عتیق اللّه من النار) یعنی: «تو، عتیق الله (بنده‌ی آزاده شده‌ی‌ خدا) از آتش هستی.» ابوبکر، پس از آن عتیق نامیده شد. در روایت عایشه رضی الله عنها آمده است: ابوبکر رضی الله عنه به حضور پیامبر خدا صلی الله علیه وسلم رسید؛ رسول اکرم صلی الله علیه وسلم، به او فرمودند: «تو را خوش خبری بادکه تو، عتیق خدا از آتش هستی.» و از آن روز، ابوبکر به عتیق نام‌گذاری و ملقب شد. البته مورخان و تاریخ‌نگاران، دلایل زیادی در مورد علت این لقب نگاشته‌اند. برخی گفته‌اند: او، به‌خاطر زیبایی چهره‌اش، عتیق نامیده ‌شده‌است . عده‌ای نیز گفته‌اند: نام‌گذاری او به عتیق، به خاطر این بوده که وی، دارای دیرینه و پیشینه‌ی زیادی در خیر و نیکی بوده‌است . همچنین گفته شده که نجابت و جمال سیمایش، سبب این لقب‌گذاری می‌باشد. البته دلیل دیگری برای نام‌گذاری ابوبکر به لقب عتیق آورده‌اند و آن، اینکه: هیچ یک از فرزندان مادر حضرت ابوبکر، زنده نمی‌ماند. زمانی که مادرش، او را به دنیا آورد، رو به کعبه دعا کرد: «خداوندا! این بچه، عتیق و رهایی یافته‌ی تو از مرگ است؛ پس او را به من ببخش و برایم زنده‌اش بدار.» به هر حال هیچ مانعی برای جمع بین همه‌ی این دلایل، وجود ندارد؛ چراکه ابوبکر، زیباچهره و نیک‌نژاد بود و دیرینگی و پیشیینه‌ی زیادی هم درخیر و نیکی داشت و بنا به اشاره و فرموده‌ی رسول‌خدا صلی الله علیه وسلم، عتیق الله و رهایی‌یافته از آتش جهنم نیز می‌باشد.

 

۲ـ صدیق

رسول‌‌خدا صلی الله علیه وسلم، این لقب را بر ابوبکر رضی الله عنه نهادند. در حدیث انس رضی الله عنه آمده‌است: رسول‌خدا صلی الله علیه وسلم، به همراه ابوبکر، عمر و عثمان رضی الله عنهم بالای کوه احد رفتند. (بر فراز کوه که بودند، کوه لرزید) و آنان را تکان داد؛ رسول اکرم صلی الله علیه وسلم فرمودند: (أُثبُتْ أحد، فإنّما علیکَ نبیٌّ و صدّیقٌ و شهیدانِ) یعنی: «ای احد! آرام و بی‌حرکت باش که بر فراز تو یک پیامبر، یک صدیق ودو شهید هستند.»
یکی از دلایل ملقب شدن ابوبکر رضی الله عنه به صدیق، این است که او، همواره رسول‌اکرم صلی الله علیه وسلم را تصدیق می‌نمود. در‌ این‌باره ام‌المؤمنین عایشه رضی الله عنها می‌گوید: زمانی که رسول‌خدا صلی الله علیه وسلم، به مسجد الاقصی برده شد، با مردم از اسراء و معراجش سخن گفت؛ (این گفته، آن‌چنان عجیب بود که) عده‌ای از کسانی که قبلاً به او ایمان آورده‌ بودند، مرتد شدند و از دین برگشتند. گروهی به نزد ابوبکر رضی الله عنه رفتند و گفتند: «آیا می‌دانی که دوست و یارت (یعنی پیامبر) چه گفته و او را چه شده‌است؟ او، گمان می کند که او را به یک شب، به مسجد الاقصی برده‌‌اند!» ابوبکر رضی الله عنه گفت: «آیا واقعاً ایشان چنین گفته‌اند؟» گفتند: آری، ابوبکر رضی الله عنه فرمود: «اگر رسول‌خدا صلی الله علیه وسلم چنین فرموده‌اند، بی‌گمان راست گفته‌اند.» آن‌ها، به ابوبکر رضی الله عنه گفتند: «تو واقعاً او را تصدیق می‌کنی که به یک شب به بیت المقدس رفته و پیش از سپیده‌دم باز‌گشته‌است؟!» فرمود: «بله؛ من، او را در آن‌چه بعیدتر و عجیب‌تر است، تصدیق می‌کنم؛ من، او را به این‌که به صبحی یا شامی خبر از آسمان می‌آورد تصدیق کرده‌ام.» به همین خاطر، ابوبکر رضی الله عنه ،ملقب به صدیق، شد.
امت، بر این اجماع کرده‌اند که ابوبکر رضی الله عنه ، از آن جهت صدیق لقب گرفت که همواره در تصدیق رسول‌خدا صلی الله علیه وسلم، شتاب نمود و هرگز از او، هیچ بدی و بزهی دیده نشد.
شعرا نیر در مدح ابوبکر رضی الله عنه ، شعر سروده و او را به صدیق، لقب داده‌اند؛ ابومحجن‌ ثقفی می‌گوید:

و سمیت صدیقاً و کل مـهاجر سواک یســمی باسمه غیر منکر
سبقت الی الاسلام والله شاهد وکنت جلیساً فی العریش المشهر

ترجمه: تو(ای ابوبکر)، صدیق نامیده شده‌ای و هر مهاجر دیگری غیر از تو، بدون انکار باسم خود، نامیده می‌شود. بی‌گمان تو، در پذیرش اسلام، از همگان سبقت گرفتی و خدای متعال، خودش شاهد و گواه است. تو همچنین در سایه‌بان با رسول‌خداص، هم‌نشین بودی.
اصعمی (عبدالملک بن قریب باهلی) نیز چنین سروده است:

و لکنی أحب بکل قلبـی وأعلم أن ذاک من الصواب
رسول‌الله و الصدیق حباً به أرجو غـداً حسن الثواب

«من، با تمام وجودم، رسول‌خدا صلی الله علیه وسلم و ابوبکر رضی الله عنه را دوست دارم و محبت آنان را از ته قلبم، درست و سزاوار می‌دانم و امید‌وارم که فردای قیامت، به خاطر این محبت، پاداش نیکی بیابم».

 

۳ـ صاحب

 

لقب صاحب (یار و رفیق‌ هم‌دل) را خداوند متعال در قرآن کریم، بر ابوبکر رضی الله عنه، نهاده‌است:

لَّا تَنصُرُوهُ فَقَدْ نَصَرَهُ اللَّـهُ إِذْ أَخْرَجَهُ الَّذِینَ کَفَرُوا ثَانِیَ اثْنَیْنِ إِذْ هُمَا فِی الْغَارِ إِذْ یَقُولُ لِصَاحِبِهِ لَا تَحْزَنْ إِنَّ اللَّـهَ مَعَنَا ۖ فَأَنزَلَ اللَّـهُ سَکِینَتَهُ عَلَیْهِ وَأَیَّدَهُ بِجُنُودٍ لَّمْ تَرَوْهَا وَجَعَلَ کَلِمَهَ الَّذِینَ کَفَرُوا السُّفْلَىٰ ۗ وَکَلِمَهُ اللَّـهِ هِیَ الْعُلْیَا ۗ وَاللَّـهُ عَزِیزٌ حَکِیمٌ
یعنی: «اگر پیامبر را یاری نکنید، خدواند، (او را یاری می‌کند، همان‌گونه که قبلاً) او را یاری کرد؛ آن‌گاه که کافران، او را (از مکه) بیرون کردند، در حالی که او،نفر دوم از دو تن بود. هنگامی که آن دو (پیامبر و ابوبکر) در غار (ثور) بودند، (ابوبکر، ناراحت بود که مبادا به پیامبر گزندی، از سوی مشرکان برسد.) در این هنگام پیامبر، خطاب به رفیقش گفت: غم مخور که خدا با ما است. پس خداوند، آرامش خود را بر او نازل کرد (و ابوبکر در پرتو الطاف الهی، آرام گرفت.) و خداوند، پیامبرش را با سپاهیانی یاری فرمود که شما، آنان را ندیدید و سخن کافران (و شرک و توطئه‌شان درباره‌ی قتل پیامبر) را پایین کشید (و ناکام نمود) و در هر حال کلمه‌ی الله و سخن (و شریعت) الهی، بالا و برتر است و خداوند، باعزت و حکیم می‌باشد.»

سوره توبه آیه ۴۰

 

.
علما بر این اجماع کرده‌اند که رفیق و همراه دل‌سوز پیامبر صلی الله علیه وسلم در سفر هجرت، ابوبکرصدیق رضی الله عنه بوده‌است. انس رضی الله عنه می‌گوید که ابوبکر رضی الله عنه چنین‌ گفته‌است: هنگامی که در غار ثور بودیم، به پیامبر صلی الله علیه وسلم  گفتم: «اگر یکی از این مشرکان به پایین پاهایش بنگرد، حتماً ما را می‌بیند!» پیامبر صلی الله علیه وسلم  فرمودند: (ما ظنک یا أبابکر باثنین اللّه ثالثهما) یعنی: «ای ابوبکر! گمان تو درباره‌ی دو نفر که سومین آنها، خداست، چه می‌باشد؟»
حافظ‌ ابن‌حجر رحمه ‌الله می‌گوید: یکی از بزرگ‌ترین مناقب و فضایل ابوبکر رضی الله عنه، این است که خداوند در آیه ۴۰ سوره‌ی توبه، او را به صاحب و یار دل‌سوز پیامبر صلی الله علیه وسلم  یاد فرموده که بدون هیچ تردید و اختلافی، منظور از از صاحب در این آیه، ابوبکر رضی الله عنه می‌باشد. احادیثی که به همراهی ابوبکر رضی الله عنه با رسول‌خدا صلی الله علیه وسلم  در غار دلالت می‌کند، مشهور و بسیار است و کس دیگری به این فضیلت، دست نیافته‌است.

 

۴ـ اتقی

خداوند متعال، ابوبکر رضی الله عنه را در قرآن، اتقی نامیده‌است:

وَسَیُجَنَّبُهَا الْأَتْقَى
یعنی: «و پرهیزکارترین انسان‌ها، ازآن آتش هولناک، بدور داشته خواهد‌شد.»

سوره لیل آیه ۱۷


البته توضیح بیش‌تر این مطلب که خداوند، ابوبکررضی الله عنه را پرهیزکارترین انسان‌ها خوانده است، در بحث فعالیت‌های ابوبکر رضی الله عنه برای آزادی بردگان مسلمانی که به‌دست مشرکان شکنجه می‌شدند، خواهد‌آمد.

 

۵ ـ اوّاه (نرم دل و کسی که خدا را با تضرع و زاری بخواند)

ابوبکر رضی الله عنه به لقب اوّاه (نرم‌دل و زاری‌کننده)، نامیده‌شده که همین عنوان، دلیل خداترسی ابوبکر و فروهشتگی او در مقابل خدای متعال است. ابراهیم نخعی رحمه الله می‌گوید: «ابوبکر از آن جهت به لقب اوّاه، نامیده ‌شده که بسیار نرم‌دل بوده است.»

 

فهرست کتاب