مطلب سوم: موضع‌گیری‌های حکیمانه پیامبر در دعوت فردی

قسمت: م 2

مطلب سوم: موضع‌گیری‌های حکیمانه پیامبر صلی الله علیه وسلم در دعوت فردی

 

پیامبر صلی الله علیه وسلم خردمندترین و عادل‌ترین مردمان بود، لذا با مردم بسیار مدارا کرده و مهربان بود تا اسلام را بپذیرند؛ و در مقابل اذیت و آزار آنها صبور بود و از بدی‌های آنان چشم‌پوشی می‌کرد و حتی در مقابل بدی‌های‌شان به آنها خوبی می‌کرد و با روشی نیکو و پسندیده با ایشان روبرو می‌شد.

آری، پیامبر صلی الله علیه وسلم موضع‌گیری‌های متعددی از قبیل عفو، گذشت، صبر، نرم‌خویی، عدالت، سخاوت و بخشندگی در برابر مخالفان از خود به جای گذاشته است که در ذکر نمونه‌های بیشتر آشکار و نمایان می‌گردد:

 

۱- موضع پیامبر صلی الله علیه وسلم در برخورد با ثمامه بن أثال، بزرگ اهل یمامه

بخاری و مسلم از ابوهریره رضی الله عنه روایت می‌کنند که: پیامبر صلی الله علیه وسلم سوارانی را به سوی نجد فرستاد؛ آنان مردی از طایفه بنی‌حنیفه که ثمامه بن اثال نام داشت اسیر کرده و آوردند و او را به یکی از ستون‌های مسجد بستند. پیامبر صلی الله علیه وسلم به وی فرمود: «مَاذَا عِنْدَکَ یَا ثُمَامَهُ؟»: «ای ثمامه در چه فکری؟ (چه در سر داری و فکر می‌کنی چگونه با تو رفتار خواهم کرد؟)».

گفت: ای محمد، انتظار خیر و خوبی دارم؛ اگر مرا به قتل برسانی، کسی را کشته‌ای که مستحق قتل است (اما اگر منت بگذاری و مرا آزاد کنی) بر فرد سپاس‌گذاری منت نهاده‌ای؛ و اگر مال می‌خواهی هرچه می‌خواهی طلب کن به تو داده می‌شود. سپس او را تا فردا به همان حال گذاشت. آنگاه به او فرمودند: «مَاذَا عِنْدَکَ یَا ثُمَامَهُ؟»: «ای ثمامه در چه فکری؟» ثمامه گفت: همان که به تو گفتم: اگر منت بگذاری بر فرد سپاس‌گذاری منت گذاشته‌ای و اگر مرا به قتل برسانی کسی را کشته‌ای که مستحق قتل است. اگر مال می‌خواهی، هرچه می‌خواهی طلب کن به تو داده می‌شود. سپس او را تا فردای روز دیگر به همان حال گذاشت و باز  به او فرمود: «مَاذَا عِنْدَکَ یَا ثُمَامَهُ؟»: «ای ثمامه در چه فکری؟» ثمامه گفت: همان که به تو گفتم: اگر مرا بکشی کسی را کشته‌ای که مستحق آن است و اگر بر من منت بگذاری و مرا آزاد کنی، بر فرد سپاس‌گذاری منت نهاده‌ای. اگر مال می‌خواهی، هرچه می‌خواهی طلب کن به تو داده می‌شود.

پس رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «أَطْلِقُوا ثُمَامَهَ»: «ثمامه را باز کنید». پس از آنکه او را باز کردند به نخلستان نزدیک مسجد رفت و غسل نمود و به مسجد آمد و گفت: «أَشْهَدُ أَنْ لَاإِلَهَ إِلَّااللهُ، وَ أَشْهَدُ أَنَّ مُحَمَّدًا عَبْدُهُ وَرَسُولُهُ» ای محمد، سوگند به خدا تا پیش از این در روی زمین چهره‌ای منفورتر از چهره‌ی تو نزد من نبود اما امروز چهره‌ای محبوب‌تر از چهره‌ات نزد من وجود ندارد. سوگند به خدا تا پیش از این نزد من دینی منفورتر از دین تو نبود اما هم اکنون دین تو پسندیده‌ترین دین‌ها نزد من است. سوارانت مرا در حالی دستگیر کردند که قصد عمره داشتم، نظرت در این باره چیست؟ رسول الله صلی الله علیه وسلم به او بشارت داد و دستور داد عمره به جای آورد؛ اما وقتی به مکه رفت، شخصی به او گفت: بی‌دین شده‌ای؟ گفت: نه به خدا سوگند؛ توسط رسول الله صلی الله علیه وسلم مسلمان شده‌ام و سوگند به خدا تا زمانی‌که رسول خدا صلی الله علیه وسلم اجازه ندهد، دانه‌ای گندم از یمامه برای شما نخواهد آمد[۱].

پس از این ثمامه به یمامه رفت و اهل یمامه را از بردن چیزی به مکه منع کرد و این باعث شد اهل مکه به تنگ آیند و تحت فشار قرار گیرند و مجبور شدند به پیامبر صلی الله علیه وسلم نامه بنویسند که: تو به صله رحم امر می‌کنی درحالی‌که روابط ما را به هم زده‌ای و پدران ما را با شمشیر و فرزندان‌مان را با گرسنگی کشتی؛ آنجا بود که رسول خدا صلی الله علیه وسلم طی نامه‌ای به ثمامه نوشت اهل یمامه را از بردن محصولات به مکه باز ندارد[۲].

ابن حجر می‌نویسد: ابن‌منده با اسنادش از ابن عباس داستان اسلام آوردن ثمامه و بازگشت وی به یمامه و منع انتقال آذوقه‌ی ذخیره به مکه را با نزول آیه‌ی ذیل مرتبط می‌داند که می‌فرماید: ﴿وَلَقَد أَخَذنَٰهُم بِٱلعَذَابِ فَمَا ٱستَکَانُواْ لِرَبِّهِم وَمَا یَتَضَرَّعُونَ٧۶﴾ [المؤمنون: ۷۶] «آنها را به عذاب گرفتار ساختیم، پس برای پروردگارشان فروتنی نکردند و (به درگاهش تضرع و) زاری نکردند»[۳].

آری، زمانی‌که اهل یمامه مرتد شدند، همین ثمامه بر اسلام خویش ثابت قدم و استوار باقی ماند و با کسانی‌که از او اطاعت می‌کردند راه سفر در پیش گرفت و به علاء بن حضرمی پیوست و همراه وی با مرتدین اهل بحرین جنگید[۴].

الله اکبر، چقدر پیامبر صلی الله علیه وسلم خردمند بود و با حکمت رفتار می‌کرد و چه موضع‌گیرهای والایی در این ماجرا از خود نشان داد. براستی پیامبر صلی الله علیه وسلم قلب‌ها را جذب نمود و با کسانی که امید اسلام آوردن‌شان می‌رفت و از بزرگانی بودند که پیروان زیادی داشتند و با اسلام آوردن آنها افراد زیادی مسلمان می‌شدند، بسیار مهربان بود و با دلسوزی تمام برخورد می‌کرد. شایسته است هر دعوتگری گذشت و بخشش گنه‌کار و خطاکار را مدنظر داشته و در دستور کار خود قرار دهد، زیرا ثمامه سوگند یاد کرد که تنها در لحظه‌ای نفرت و دشمنی وی به محبت تبدیل شد و این به خاطر رفتار نیکوی پیامبر صلی الله علیه وسلم در عفو و گذشت نسبت به وی بدون چشم‌داشت به کمترین عوضی اتفاق افتاد؛ و این عفو و بخشش بود که تاثیر بسیار زیادی در زندگی ثمامه و استواری وی در اسلام و دعوت به آن داشت[۵].

 

۲- موضع پیامبر صلی الله علیه وسلم در برابر صحرانشینی که قصد کشتن او را داشت

بخاری و مسلم از جابر بن عبدالله روایت می‌کنند که: همراه رسول الله صلی الله علیه وسلم برای غزوه‌ای (ذات الرقاع) به سوی نجد حرکت کردیم؛ گرمای ظهر ما را در دشتی که درختان خاردار بسیاری داشت، فرا گرفت. رسول الله صلی الله علیه وسلم زیر سایه‌ی درختی به استراحت پرداخت و شمشیرش را به یکی از شاخه‌های آن آویزان کرد.

جابر می‌گوید: و کسانی که همراه رسول خدا صلی الله علیه وسلم بودند، زیر سایه‌ی درختان پراکنده شدند.

جابر می‌گوید: رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «إِنَّ رَجُلًا أَتَانِی وَأَنَا نَائِمٌ، فَأَخَذَ السَّیْفَ فَاسْتَیْقَظْتُ وَهُوَ قَائِمٌ عَلَى رَأْسِی، فَلَمْ أَشْعُرْ إِلَّا وَالسَّیْفُ صَلْتًا فِی یَدِهِ، فَقَالَ لِی: مَنْ یَمْنَعُکَ مِنِّی؟ قَالَ: قُلْتُ: اللهُ، ثُمَّ قَالَ فِی الثَّانِیَهِ: مَنْ یَمْنَعُکَ مِنِّی؟ قَالَ: قُلْتُ: اللهُ، قَالَ: فَشَامَ السَّیْفَ فَهَا هُوَ ذَا جَالِسٌ»: «خواب بودم که مردی آمد و شمشیرم را برداشت و درحالی‌ بیدار شدم که بالای سرم ایستاده بود و من متوجه او نشدم مگر زمانی‌که شمشیر بی‌غلاف در دستش بود؛ به من گفت: چه کسی مرا از کشتن تو باز می‌دارد؟ گفتم: الله؛ برای بار دوم گفت: چه کسی مرا از کشتن تو باز می‌دارد؟ گفتم: الله؛ شمشیر از دستش افتاد و این مردی را که می‌بینید اوست که اینجا نشسته است».

جابر می‌گوید: پس از این ماجرا پیامبر صلی الله علیه وسلم او را مجازات نکرد[۶].

الله اکبر، این اخلاق چقدر ارزشمند و والاست و چه تاثیر بزرگی بر قلب‌ انسان دارد؛ صحرانشینی می‌خواهد پیامبر صلی الله علیه وسلم را به قتل برساند اما خداوند متعال در برابر او از پیامبرش حفاظت می‌کند و حتی قدرت و توان کشتن وی را به پیامبرش می‌دهد اما او گذشت می‌کند و صحرانشین را می‌بخشد. براستی این اخلاقی بزرگ و والاست؛ و چه راست می‌گوید خداوند متعال آنگاه که به پیامبرش فرمود: ﴿وَإِنَّکَ لَعَلَىٰ خُلُقٍ عَظِیمٖ۴﴾ [القلم: ۴]: «و یقیناً تو (ای محمد) بر اخلاق و خوی بسیار عظیم و والایی هستی». و همین اخلاق والا و حکیمانه بود که در آن شخص اثر نمود و اسلام آورد و با اسلام وی افراد زیادی هدایت شدند[۷].

 

۳- موضع پیامبر صلی الله علیه وسلم در برابر زید بن سعنه، یکی از علمای یهود

رسول الله صلی الله علیه وسلم در هنگام قدرت می‌بخشید و هنگام خشم و غضب شکیبایی می‌نمود و به کسی که به ایشان بدی می‌کرد خوبی می‌نمود. و این اخلاق نیکو از بزرگ‌ترین اسباب و عوامل پذیرفتن دعوت پیامبر صلی الله علیه وسلم و ایمان آوردن به ایشان و جذب قلب‌ها به ایشان بود که از مصادیق این اخلاق نیکو نحوه‌ی برخورد پیامبر صلی الله علیه وسلم با زید بن سعنه یکی از علمای بزرگ یهود بود[۸].

زید بن سعنه نزد رسول الله صلی الله علیه وسلم آمد و طلبی را که از ایشان داشت به این صورت مطالبه نمود: یقه‌ی لباس و ردای پیامبر صلی الله علیه وسلم را گرفت و کشید و با لحنی شدید و با نگاهی تند به پیامبر صلی الله علیه وسلم گفت: ای محمد، چرا حق مرا پرداخت نمی‌کنی؛ شما قبیله‌ی عبدالمطلب قومی هستید که بدهی‌تان را دیر پرداخت می‌کنید. و با لحنی شدید و کلماتی تند رسول خدا را خطاب قرار داد؛ عمر رضی الله عنه (آنجا بود) درحالی‌که چشمانش از خشم در حدقه می‌چرخید به وی نگاهی کرد و گفت: ای دشمن خدا، با رسول الله چنین رفتار کرده و حرف می‌زنی؟! سوگند به کسی که او را به حق مبعوث کرده است، اگر از ملامتش نمی‌ترسیدیم حتما با شمشیرم سرت را می‌زدم؛ و این در حالی بود که پیامبر صلی الله علیه وسلم با آرامش، تبسم، متانت و بردباری به عمر رضی الله عنه نگاه می‌کرد و سپس فرمود: «أَنَا وَهُوَ کُنَّا أَحْوَجُ إِلَى غَیْرِ هَذَا مِنْکَ یا عُمَر، اَن تَأْمُرَنِی بِحُسْنِ الْأَدَاءِ، وَتَأْمُرَهُ بِحُسْنِ التِّقاضی، اذْهَبْ بِهِ یَا عُمَرُ فَاقْضِهِ حَقَّهُ وَزِدْهُ عِشْرِینَ صَاعًا مَنْ تَمْرٍ»: «ای عمر، من و او به رفتاری جز این نیاز داریم، اینکه مرا به ادای نیکوی (قرض) و او را به مطالبه‌ی نیکو فراخوانی؛ ای عمر، با وی برو و حقش را پرداخت کن و علاوه بر آن ۲۰ صاع خرما هم به او بده».

این رفتار نیکوی پیامبر صلی الله علیه وسلم با سعد، باعث شد مسلمان شود و شهادتین بر زبان آورد.

زید بن سعنه کسی بود که پیش از این داستان می‌گفت: «هیچ‌یک از علامات و نشانه‌های نبوت باقی نمانده مگر اینکه همه‌ی آنها را در چهره‌ی محمد شناختم، مگر دو علامت که آنها را ندیدم: این‌که صبر و بردباری بر خشم و غضبش سبقت داشته باشد و دیگر آن‌که شدت جهل مردم جز بر صبر و شکیبایی او نیفزاید»[۹].

و با این ماجرا بود که این دو صفت را نیز در پیامبر چنان دید که توصیف شده بودند و به این ترتیب مسلمان شد و ایمان آورد و پیامبر را تصدیق کرد و همراه رسول خدا صلی الله علیه وسلم در غزوات شرکت کرد تا سرانجام در غزوه‌ی تبوک در حال حمله به دشمن شهید شد[۱۰].

آری، در اخلاق رسول الله صلی الله علیه وسلم دلایل و براهین بسیاری وجود داشت که بیانگر صداقت و حق بودن دعوت ایشان بود.

 

۴- موضع پیامبر صلی الله علیه وسلم در برابر صحرانشینی که در مسجد ادرار کرد

انس بن مالک روایت می‌کند که: با رسول خدا صلی الله علیه وسلم در مسجد نشسته بودیم که صحرانشینی آمد و در مسجد ادرار کرد. اصحاب رسول الله صلی الله علیه وسلم گفتند: این چه عملی است، این چه عملی است؟ راوی می‌گوید: رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «لَاتُزْرِمُوهُ دَعُوهُ»: «ادرارش را قطع نکنید، او را رها کنید.» پس او را رها کردند تا ادرار کرد. سپس رسول الله صلی الله علیه وسلم او را صدا زد و به او فرمود: «إِنَّ هَذِهِ الْمَسَاجِدَ لَا تَصْلُحُ لِشَیْءٍ مِنْ هَذَا الْبَوْلِ، وَلَا الْقَذَرِ إِنَّمَا هِیَ لِذِکْرِ اللهِ عَزَّ وَجَلَّ، وَالصَّلَاهِ وَقِرَاءَهِ الْقُرْآنِ»: «این مساجد برای ادرار و هیچ پلیدی دیگر ساخته نشده است بلکه برای ذکر الله و نماز و قرائت قرآن می‌باشند».

راوی می‌گوید: سپس رسول خدا صلی الله علیه وسلم به شخصی دستور داد سطل آبی بر محل ادرار صحرانشین بریزد[۱۱].

و در بخاری و دیگر کتب حدیث آمده است که آن شخص همان کسی بود که گفت: پروردگارا بر من و محمد رحم بفرما و به جز ما به کسی دیگر رحم نکن؛ از ابوهریره روایت می‌کند که: همراه رسول خدا صلی الله علیه وسلم به نماز ایستادیم که صحرانشینی در نماز گفت: پروردگارا، بر من و محمد رحم کن و جز ما بر کسی دیگر رحم مکن؛ چون پیامبر صلی الله علیه وسلم سلام داد به او فرمود: «لَقَدْ تَحَجَّرْتَ وَاسِعًا»: «امر وسیعی را محدود ساختی» که مقصود پیامبر صلی الله علیه وسلم رحمت الهی بود[۱۲].

و این روایت را دیگر روایاتی که محدثین غیر از امام بخاری نقل کرده‌اند، تفسیر می‌کند. ابوهریره روایت می‌کند که: صحرانشینی به مسجد آمد و دو رکعت نماز خواند و سپس گفت: پرودرگارا بر من و محمد رحم کن و جز ما بر کسی رحم مکن. رسول خدا صلی الله علیه وسلم رو به او کرد و فرمود: «لَقَدْ تَحَجَّرْتَ وَاسِعًا»: «امر وسیعی را محدود ساختی» مقصود پیامبر صلی الله علیه وسلم رحمت الهی بود. پس از آن طولی نکشید که در مسجد ادرار کرد و مردم عکس العمل نشان دادند که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «إِنَّمَا بُعِثْتُمْ مُیَسِّرِینَ، وَلَمْ تُبْعَثُوا مُعَسِّرِینَ، أَهْرِیقُوا عَلَیْهِ دَلْوًا مِنْ مَاءٍ، أَوْ سَجْلًا مِنْ مَاءٍ»: «شما مامور به آسان‌گیری هستید نه سخت‌گیری، سطلی آب بر آن بریزید»[۱۳].

ابوهریره می‌گوید: آن صحرانشین پس از اینکه متوجه اشتباهش شد، گفت: پیامبر صلی الله علیه وسلم به سوی من آمد که پدر و مادرم فدایش باد، اما نه دشنام داد و نه توبیخ و سرزنش کرد و نه مرا کتک زد و تنبیه کرد[۱۴].

رسول خدا صلی الله علیه وسلم عادل‌ترین مردم بود. و همه‌ی موضع‌گیری‌ها و رفتارش حکیمانه و نیکو بود. هرکس در اخلاق، نرمخویی، مهربانی، دلسوزی، بخشش، گذشت، صبر و شکیبایی ایشان تامل کند، بر یقین و ایمانش افزوده می‌شود.

صحرانشین عملی انجام داد که خشم و غضب حاضران را برانگیخت و می‌بایست مجازات و تنبیه می‌شد. به همین دلیل صحابه خواستند مانع وی شوند و عملش را محکوم کردند، اما پیامبر صلی الله علیه وسلم آنها را از قطع ادرار وی منع کرد. و این رفتار نیکوی ایشان در نهایت نرمی، دلسوزی، صبر و رحمت می‌باشد که همه‌ی این اوصاف حکیمانه است. آری، پیامبر صلی الله علیه وسلم با حکمت و به روشی حکیمانه به عمل آن صحرانشین واکنش نشان داد و هنگامی‌که وی گفت: خداوندا بر من و محمد رحم کن و به جز ما بر کسی رحم نکن؛ به او فرمود: «لَقَدْ تَحَجَّرْتَ وَاسِعًا»: «امر وسیعی را محدود نمودی» که مقصودش رحمت الهی بود. زیرا رحمت خداوندی همه چیز و همه‌کس را در بردارد؛ خداوند متعال می‌فرماید: ﴿وَرَحمَتِی وَسِعَت کُلَّ شَیءٖ﴾ [الأعراف: ۱۵۶]: «و رحمتم همه چیز را فرا گرفته است».

اما آن صحرانشین با چنان دعایی در رحمت خداوند بر مخلوقاتش بخل ورزید درحالی‌که الله تعالی عمل کسانی را می‌ستاید که در این زمینه عملکردی متفاوت با رفتار آن صحرانشین دارند، آنجا که می‌فرماید: ﴿وَٱلَّذِینَ جَاءُو مِن بَعدِهِم یَقُولُونَ رَبَّنَا ٱغفِر لَنَا وَلِإِخوَٰنِنَا ٱلَّذِینَ سَبَقُونَا بِٱلإِیمَٰنِ﴾ [الحشر: ۱۰] «کسانی‌که بعد از آن‌ها (بعد از مهاجران و انصار) آمدند، می‌گویند: پروردگارا! ما را و برادران‌مان را که در ایمان بر ما پیشی گرفتند بیامرز». اما صحرانشین دعایی مخالف با رهنمود این آیه داشت، به همین دلیل رسول‌الله صلی الله علیه وسلم این عملش را با حکمت انکار نمود[۱۵].

و هنگامی‌که در مسجد ادرار کرد، به دیگران دستور داد او را به حال خود بگذارند چون اگر او را از عمل بدی که آغاز کرده بود باز می‌داشتند، فساد آن بیشتر می‌شد درصورتی که با عدم منع وی، تنها قسمتی از مسجد ملوث می‌گردید. و اگر پیامبر صلی الله علیه وسلم او را از این عمل باز می‌داشت، یکی از دو حالت زیر رخ می‌داد:

  • یا با تذکر دادن به وی باعث قطع ادرارش می‌شد که در این‌صورت با حبس ادرار پس از شروع آن، متضرر می‌شد.
  • و یا باعث می‌شد بدن یا لباسش یا حتی بخش‌های دیگری از مسجد نجس شود.

به این ترتیب رسول الله صلی الله علیه وسلم به خاطر مصلحتی مهم‌تر، از برخورد با وی منع کرد و آن مصلحت: دفع دو مفسده یا ضرری بود که می‌توانست به آسان‌ترین آنها امر کند و یا از میان آنها به مصلحت مهم‌تر و ترک مصلحتی که اجرای آن آسان‌تر است، بپردازد[۱۶].

آری، این از برترین و بزرگ‌ترین حکمت‌ها بود؛ رسول خدا صلی الله علیه وسلم این مصالح را در نظر داشت و رعایت نمود و به مفاسدی که در مقابل این مصالح بود نیز توجه داشت. و با این رفتار حکیمانه و اخلاق نیکو بود که برای امت و دعوتگرانی که پس از ایشان در عرصه‌ی دعوت گام می‌نهند، چگونگی رفتار و نرمی با جاهل و تعلیم آنچه آموزش آن برای افراد لازم و ضروری است، ترسیم نمود؛ رفتار و برخوردش به دور از سرزنش، دشنام، تنبیه بدنی و هرگونه تندخویی و خشونت بود؛ چنین برخوردی زمانی میسر می‌باشد که عمل منکر فرد از باب عناد و سرکشی و اهانت نباشد.

آری، چنین رفتار حکیمانه‌ای و رحمت و نرمی و دلسوزی، اثر بزرگی در زندگی صحرانشین و دیگران داشت چنانکه پس از دانستن موضوع گفت: پیامبر صلی الله علیه وسلم به سوی من آمد که پدر و مادرم به فدایش باد، نه دشنام داد و نه سرزنش کرد و نه مرا کتک زد و تنبیه کرد[۱۷].

براستی این اخلاق والا در حیات آن شخص موثر واقع شد[۱۸].

 

۵- موضع پیامبر صلی الله علیه وسلم در برابر معاویه بن حکم

معاویه بن حکم سلمی روایت می‌کند: با رسول الله صلی الله علیه وسلم نماز می‌خواندم که مردی از میان جماعت عطسه زد و من در پاسخ وی «یرحمک الله» گفتم که متوجه شدم همه به من خیره شدند؛ گفتم: ای وای مادرم به عزایم گریه کند، چرا این‌طور به من نگاه می‌کنید؟ مردم شروع به زدن دست‌ها بر روی پاهای‌شان کردند و چون متوجه شدم که می‌خواهند مرا ساکت کنند، سکوت کردم. بخدا سوگند پس از پایان نماز پیامبر صلی الله علیه وسلم – که پدر و مادرم به فدایش باد و هیچ معلمی پیش از او و پس از او ندیدم که در آموزش از او بهتر باشد – نه با خشم و ترش‌رویی به من نگاه کرد و نه مرا تنبیه کرد و نه سخن تندی به من گفت، بلکه فرمود: «إِنَّ هَذِهِ الصَّلَاهَ لَا یَصْلُحُ فِیهَا شَیْءٌ مِنْ کَلَامِ النَّاسِ، إِنَّمَا هُوَ التَّسْبِیحُ وَالتَّکْبِیرُ وَقِرَاءَهُ الْقُرْآنِ»: «شایسته نیست که چیزی از سخنان مردم در نماز گفته شود. بلکه نماز تسبیح و تکبیر و قرائت قرآن است». یا سخنی به همین معنا فرمود؛ عرض کردم: ای رسول خدا، من تازه مسلمانم و اینک الله اسلام را فرستاده است و در میان ما کسانی هستند که نزد کاهنان می‌روند. فرمود: «فَلَا تَأْتِهِمْ»: «نزد آنان مرو» گفتم: در میان ما کسانی هستند که – هر چیزی را – به فال بد می‌گیرند؟ فرمود: «ذَاکَ شَیْءٌ یَجِدُونَهُ فِی صُدُورِهِمْ، فَلَا یَصُدَّنَّهُمْ»:[۱۹] «این وسوسه‌ای است که در دل‌های‌شان خطور می‌کند و نباید آنها را از تصمیم و کارشان باز دارد»[۲۰].

راوی می‌گوید: گفتم: در میان ما کسانی هستند که با کشیدن خط فال می‌گیرند؟ فرمود: «کَانَ نَبِیٌّ مِنَ الْأَنْبِیَاءِ یَخُطُّ، فَمَنْ وَافَقَ خَطَّهُ فَذَاکَ»: «یکی از پیامبران نیز با کشیدن خط فال می‌گرفت. لذا کسی که خطش درست از آب درمی‌آید، با خط آن پیامبر صلی الله علیه وسلم موافق افتاده است»[۲۱].

معاویه می‌گوید: کنیزی داشتم که در اطراف کوه احد و جوانیه[۲۲] برایم گوسفند می‌چرانید، در یکی از روزها اطلاع یافتم گرگ یکی از گوسفندهایم را ربوده است. من هم مانند دیگر انسان‌ها ناراحت شدم و او را به شدت تنبیه کردم. سپس نزد رسول الله صلی الله علیه وسلم آمدم و از اینکه او را تنبیه کرده بودم ناراحت شدم و گفتم: ای رسول خدا، آیا (برای کفاره‌ و جبران گناه این عمل) او را آزاد نکنم؟ رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: «ائْتِنِی بِهَا»: «او را نزد من بیاور». او را نزد پیامبر صلی الله علیه وسلم بردم. به او فرمود: «أَیْنَ اللهُ؟»: «الله کجاست؟» گفت: در آسمان؛ رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمود: «مَنْ أَنَا؟»: «من کیستم؟» گفت: تو رسول خدایی؛ فرمود: «أَعْتِقْهَا، فَإِنَّهَا مُؤْمِنَهٌ»: «او را آزاد کن که مومن است»[۲۳].

این شیوه‌ی رفتاری از بزرگ‌ترین حکمت‌های آشکار و ارزشمندی بود که پیامبر صلی الله علیه وسلم از خود نشان داد و به طور قطع اثر آن در زندگی و روح و روان معاویه نمایان گردید، چون نفس فطرتاً به دوست داشتن کسی متمایل است که به او نیکی می‌کند؛ و بر این اساس بود که معاویه گفت: هرگز پیش از پیامبر صلی الله علیه وسلم و پس از ایشان معلمی ندیدم که در آموزش بهتر از ایشان باشد.

 

۶- موضع پیامبر صلی الله علیه وسلم در برابر طفیل بن عمرو دوسی

از دیگر مواضع حکیمانه پیامبر صلی الله علیه وسلم رفتار او با طفیل بن عمرو دوسی بود. طفیل پیش از هجرت در مکه اسلام آورد و به سوی قومش بازگشت و آنان را به اسلام فراخواند. ابتدا از خانواده‌اش آغاز نمود که با دعوت وی پدر و همسرش اسلام آوردند. سپس به دعوت قومش پرداخت که دعوتش را نپذیرفتند و سرکشی کردند و کفر ورزیدند. و طفیل نزد رسول الله صلی الله علیه وسلم آمده و گفت: دوس هلاک شد، کفر ورزید، عصیان کرد و ابا ورزید.

ابوهریره رضی الله عنه روایت می‌کند که: طفیل بن عمرو دوسی نزد رسول الله صلی الله علیه وسلم آمد و گفت: قبیله‌ی دوس عصیان کردند و کفر ورزیدند. بر علیه آنان دعا بفرما. رسول الله صلی الله علیه وسلم رو به قبله کرد و دست‌ها را بلند نمود. – مردم گفتند: دوس هلاک شد. – اما رسول خدا صلی الله علیه وسلم (در دعای خود) فرمودند: «اللَّهُمَّ اهْدِ دَوْسًا وَأْتِ بِهِمْ، اللَّهُمَّ اهْدِ دَوْسًا وَأْتِ بِهِمْ»: «پرودرگارا، دوس را هدایت کن و آنها را نزد ما بیاور، پروردگارا دوس را هدایت کن و آنها را نزد ما بیاور»[۲۴].

این رفتار نیکو بیانگر شکیبایی، بردباری، صبر، حوصله و تحمل پیامبر صلی الله علیه وسلم در مسیر دعوت الی الله می‌باشد؛ پیامبر صلی الله علیه وسلم در انتقام و مجازات یا دعا کردن بر علیه کسانی که دعوت را نمی‌پذیرفتند، شتاب نمی‌کرد، بلکه برای آنها دعای هدایت هم می‌کرد تا خداوند متعال دعایش را استجابت و آنها را هدایت نماید و درنتیجه پیامبر صلی الله علیه وسلم با صبر و تحمل و شتاب نکردن به هدف مورد نظر می‌رسید. به این ترتیب طفیل به سوی قومش بازگشت و با نرمی و دلسوزی آنان را دعوت می‌داد و این‌گونه بود که بسیاری توسط وی اسلام آوردند. و بعدها با هشتاد یا نود خانواده از قبیله‌ی دوس به مدینه نزد پیامبر صلی الله علیه وسلم آمد ‌که ایشان در خیبر بودند؛ پس همگی در خیبر به پیامبر صلی الله علیه وسلم پیوستند و همچون دیگر مسلمانان از سهم غنیمت به آنها داده شد[۲۵].

الله اکبر، این چه حکمت بزرگی است و رفتار حکیمانه چه جایگاه والایی دارد که به سبب آن ۸۰ یا ۹۰ خانواده مسلمان شدند.

آری، هریک از داعیان الی الله باید اینگونه باشد و با بردباری و شکیبایی مردم را دعوت دهد و دست یافتن به این امر با لطف الهی و شناخت روش و دعوت پیامبر صلی الله علیه وسلم امکان‌پذیر است.

 

۷- موضع پیامبر صلی الله علیه وسلم در برابر جوانی که اجازه‌ی زنا کردن خواست

ابوامامه روایت می‌کند که: جوانی نزد پیامبر صلی الله علیه وسلم آمد و گفت: ای رسول خدا، به من اجازه‌ی زنا بده! کسانی که حضور داشتند شگفت‌زده به او نگاه کرده و او را سرزنش کردند و گفتند: این چه عمل زشتی است، ساکت شو؛ اما رسول خدا صلی الله علیه وسلم به وی فرمود: «ادْنُهْ»: «نزدیک شو؛».

چون نزدیک شد، رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «أَتُحِبُّهُ لِأُمِّکَ؟»: «آیا این عمل را برای مادرت می‌پسندی؟» گفت: خداوند مرا فدایت کند، به خدا سوگند نه. رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «وَلَا النَّاسُ یُحِبُّونَهُ لِأُمَّهَاتِهِمْ»: «مردم هم این عمل زشت را برای مادران‌شان نمی‌پسندند».

باز فرمود: «أَفَتُحِبُّهُ لِابْنَتِکَ»: «آیا این عمل را برای دخترت می‌پسندی؟» گفت: خداوند مرا فدایت کند به خدا سوگند نه. فرمود: «وَلَا النَّاسُ یُحِبُّونَهُ لِبَنَاتِهِمْ»: «و مردم هم آن ‌را برای دختران‌شان نمی‌پسندند.»

سپس فرمود: «أَفَتُحِبُّهُ لِأُخْتِکَ؟»: «آیا آن ‌را برای خواهرت می‌پسندی؟» گفت: خداوند مرا فدایت کند، به خدا سوگند نه؛ فرمود: «وَلَا النَّاسُ یُحِبُّونَهُ لِأَخَوَاتِهِمْ»: «و مردم هم آن‌ را برای خواهران‌شان نمی‌پسندند.»

سپس فرمودند: «أَفَتُحِبُّهُ لِعَمَّتِکَ»: «آیا آن‌را برای عمه‌ات می‌پسندی؟» گفت: خداوند مرا فدایت کند به خدا سوگند نه. فرمود: «وَلَا النَّاسُ یُحِبُّونَهُ لِعَمَّاتِهِمْ»: «مردم نیز آن‌را برای عمه‌های‌شان نمی‌پسندند.»

(پس از این) فرمود: «أَفَتُحِبُّهُ لِخَالَتِکَ»: «آن عمل را برای خاله‌ات می‌پسندی؟» گفت: خداوند مرا فدایت کند به خدا سوگند نه؛ رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «وَلَا النَّاسُ یُحِبُّونَهُ لِخَالَاتِهِمْ»: «و مردم نیز آن‌را برای خاله‌های‌شان نمی‌پسندند».

ابوامامه می‌گوید: آنگاه رسول الله صلی الله علیه وسلم دست (مبارکش) را بر سینه‌ وی گذاشت و فرمود: «اللهُمَّ اغْفِرْ ذَنْبَهُ وَطَهِّرْ قَلْبَهُ، وَحَصِّنْ فَرْجَهُ»: «پرودرگارا، گناهانش را ببخش و قلبش را پاک گردان و شرمگاهش را (از ارتکاب معاصی) مصون بدار» و پس از آن دیگر ابوامامه کمترین توجهی به این امور نداشت[۲۶].

آری، این موضع حکیمانه بیانگر آن است که داعیان الی الله باید توجه ویژه‌ای به نرمی، دلسوزی و نیکی کردن به مردم داشته باشند، خصوصا زمانی‌که با محبت و مهربانی امید آن می‌رود که مخاطب مسلمان شود یا موجب افزایش ایمان و استقامت وی در اسلام می‌گردد.

اما چنانکه این نرمی و دلسوزی در عمل و رفتار پیامبر همواره مدنظر بوده است نیز ما را به نرمی و مهربانی در همه‌ی امور دستور داده است. ام‌المومنین عایشه روایت می‌کند: گروهی از یهودیان (سه تا ده نفر) نزد رسول‌خدا صلی الله علیه وسلم آمده و گفتند: «السام علیکم»: (مرگ بر شما) عایشه می‌گوید: دانستم که مقصودشان از اینکه سلام را چنین تلفظ کردند (السام) چیست و در پاسخ به آنها گفتم: «و علیکم السام و اللعنه» و بر شما باد مرگ و لعنت؛

عایشه می‌گوید: پس رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «مَهْلًا یَا عَائِشَهُ، إِنَّ اللَّهَ یُحِبُّ الرِّفْقَ فِی الأَمْرِ کُلِّهِ»: «آرام باش ای عایشه، براستی خداوند متعال رفق و نرمی را در تمام امور دوست دارد.»

گفتم: ای رسول خدا آیا نشنیدی چه گفتند؟ رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «قَدْ قُلْتُ: وَعَلَیْکُمْ»: «(و من در پاسخ) گفتم: و بر شما باد».[۲۷]

و رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «یَا عَائِشَهُ، إِنَّ اللهَ رَفِیقٌ یُحِبُّ الرِّفْقَ، وَیُعْطِی عَلَى الرِّفْقِ مَا لَا یُعْطِی عَلَى الْعُنْفِ، وَمَا لَا یُعْطِی عَلَى مَا سِوَاهُ»:[۲۸] «خداوند متعال مهربان است و مهربانی و نرمی را دوست دارد؛ و با نرمخویی چیزی را عطا می‌کند که با تندخویی عطا نمی‌کند و آنچه در برابر نرمی می‌دهد در عوض هیچ چیز نمی‌دهد».

و فرمودند: «إِنَّ الرِّفْقَ لَا یَکُونُ فِی شَیْءٍ إِلَّا زَانَهُ، وَلَا یُنْزَعُ مِنْ شَیْءٍ إِلَّا شَانَهُ»:[۲۹] «ملایمت و نرمی در هر چیز وجود داشته باشد آ‌ن‌را زینت می‌بخشد و از هرچه گرفته شود، آن‌را بی ارزش می‌کند».

و رسول خدا صلی الله علیه وسلم بیان نمودند هرکس از رفق و نرمخویی محروم شود، درحقیقت از همه‌ی خوبی‌ها محروم شده است؛ و می‌فرماید: «مَنْ یُحْرَمِ الرِّفْقَ، یُحْرَمِ الْخَیْرَ»:[۳۰] «هرکس از نرم‌خویی محروم شود، از خیر محروم شده است».

و ابودردا روایت می‌کند که رسول الله صلی الله علیه وسلم فرمودند: «مَنْ أُعْطِیَ حَظَّهُ مِنَ الرِّفْقِ فَقَدْ أُعْطِیَ حَظَّهُ مِنَ الخَیْرِ، وَمَنْ حُرِمَ حَظَّهُ مِنَ الرِّفْقِ فَقَدْ حُرِمَ حَظَّهُ مِنَ الخَیْرِ»:[۳۱] «به هرکس بهره‌ای از نرمی داده شود، درحقیقت بهره وی از خیر و خوبی داده شده است؛ و هرکس از رفق و نرمی محروم باشد، درحقیقت از خیر و خوبی محروم شده است».

و ابودردا روایت می‌کند که: «هرکس بهره‌ای از رفق و نرمی به وی داده شده، بهره‌ی وی از خیر و خوبی‌ها به او داده شده است و در میزان حسنات چیزی سنگین‌تر از اخلاق نیکو نیست».[۳۲]

و ام المومنین عایشه روایت می‌کند که رسول الله صلی الله علیه وسلم به او فرمودند: «إِنَّهُ مَنْ أُعْطِیَ حَظَّهُ مِنَ الرِّفْقِ، فَقَدْ أُعْطِیَ حَظَّهُ مِنْ خَیْرِ الدُّنْیَا وَالْآخِرَهِ، وَصِلَهُ الرَّحِمِ وَحُسْنُ الْخُلُقِ وَحُسْنُ الْجِوَارِ یَعْمُرَانِ الدِّیَارَ، وَیَزِیدَانِ فِی الْأَعْمَارِ»:[۳۳] «به هرکس بهره‌ای از نرمی داده شده، درحقیقت بهره وی از خیر و خوبی‌های دنیا و آخرت به او داده شده است؛ و صله رحم و اخلاق نیکو و همسایگی نیکو، سرزمین‌ها را آباد می‌کنند و بر عمرها می‌افزایند».

آری، پیامبر صلی الله علیه وسلم به جایگاه ارزشمند نرمخویی در تمام امور اشاره کردند و آن‌را با عملکرد و رفتار و قول و فعل خویش، به تمام و کمال بیان نمودند تا امتش و به ویژه داعیان الی الله در همه‌ی امور بر مبنای رفق و نرمی عمل کنند؛ و دعوتگران سزاوارترین مردم به رفق و نرمی در امر دعوت و بلکه در تمامی تصرفات و احوال‌شان می‌باشند.

در احادیث فوق، فضیلت نرم‌خویی بیان شده و به آن و دیگر اخلاق نیکو تشویق می‌کند و در مقابل بداخلاقی و درشت‌خویی و کسانی که چنین اخلاقی داشته باشند، سرزنش شده‌اند.

بنابراین نرمی سبب انواع خیر و خوبی می‌شود و با چنین رفتاری به راحتی می‌توان به اهداف و خواسته‌ها دست یافت. اهدافی که با روش‌های دیگر و به ویژه با رفتاری متضاد با این هرگز به دست نمی‌آیند.[۳۴]

و از طرفی پیامبر صلی الله علیه وسلم در مورد درشت‌خویی و سخت‌گیری به امت هشدار دادند. ام المومنین عایشه روایت می‌کند: شنیدم که رسول خدا صلی الله علیه وسلم در خانه‌ام می‌گفت: «اللهُمَّ، مَنْ وَلِیَ مِنْ أَمْرِ أُمَّتِی شَیْئًا فَشَقَّ عَلَیْهِمْ، فَاشْقُقْ عَلَیْهِ، وَمَنْ وَلِیَ مِنْ أَمْرِ أُمَّتِی شَیْئًا فَرَفَقَ بِهِمْ، فَارْفُقْ بِهِ»:[۳۵] «پروردگارا، هرکس مسئولیتی در امتم برعهده گرفت و بر آنها سخت‌گیری نمود، بر او سخت بگیر؛ و هرکس مسئولیتی در امتم عهده‌دار شد و با آنها به نرمی رفتار نمود، تو نیز با او به نرمی رفتار کن».

و چون رسول خدا صلی الله علیه وسلم یکی از صحابه را به ماموریتی می‌فرستاد، او را به تساهل امر می‌کرد و از اینکه موجب نفرت مردم گردد، نهی می‌نمود. ابوموسی روایت می‌کند: چون رسول خدا صلی الله علیه وسلم یکی از یارانش را برای کاری می‌فرستاد به او می‌فرمود: «بَشِّرُوا وَلَا تُنَفِّرُوا، وَیَسِّرُوا وَلَا تُعَسِّرُوا»:[۳۶] «بشارت دهید و متنفر نسازید و آسان بگیرید و سخت نگیرید».

و زمانی‌که رسول خدا صلی الله علیه وسلم ابوموسی اشعری و معاذ را به یمن فرستاد به آنها فرمود: «یَسِّرَا وَلاَ تُعَسِّرَا، وَبَشِّرَا وَلاَ تُنَفِّرَا، وَتَطَاوَعَا وَلاَ تَخْتَلِفَا»:[۳۷] «آسان بگیرید و سخت نگیرید و بشارت دهید و متنفر نسازید و با هم سازگاری داشته باشید و اختلاف نکنید».

و انس بن مالک روایت می‌کند که رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «یَسِّرُوا وَلاَ تُعَسِّرُوا، وَبَشِّرُوا، وَلاَ تُنَفِّرُوا»:[۳۸] «آسان بگیرید و سخت نگیرید و بشارت دهید و متنفر نسازید».

در این احادیث رسول خدا صلی الله علیه وسلم به آسان‌گیری امر می‌کند و از متنفر ساختن مردم باز می‌دارد و در کلماتی که در این احادیث به کار می‌برد میان یک لفظ و ضد آن جمع نموده و هر دو را کنار هم ذکر می‌کند زیرا انسان گاهی آسان‌گیری می‌کند و گاهی سخت‌گیری می‌کند و گاهی بشارت می‌دهد و گاهی موجب نفرت می‌شود. و اگر پیامبر صلی الله علیه وسلم تنها به آسان‌گیری اکتفا می‌کرد و فقط بدان امر می‌کرد، کسی که تنها یک یا دوبار آسان‌گیری می‌کرد و در بیشتر مواقع به سخت‌گیری می‌پرداخت، با همان یک یا دو بار آسان‌گیری، مصداق حدیث قرار می‌گرفت، اما چون در کنار «یسرا» (آسان‌گیری) «لا تعسرا» (سخت نگرفتن) را نیز بیان داشت، درحقیقت سخت گرفتن را در همه‌ حال و به هر شکلی رد می‌کند و هدف همین است. و نیز در حدیث «یَسِّرَا وَلاَ تُعَسِّرَا، وَبَشِّرَا وَلاَ تُنَفِّرَا، وَتَطَاوَعَا وَلاَ تَخْتَلِفَا» با این اسلوب سخن گفتند، زیرا آنها (ابوموسی و معاذ) گاهی با هم موافق و سازگار بودند و گاهی با هم اختلاف می‌کنند و در چیزی با یکدیگر موافق بوده و در امری با هم اختلاف می‌کنند.

در واقع پیامبر صلی الله علیه وسلم در این احادیث و احادیث دیگری که در این زمینه ثابت است، با بشارت به فضیلت و پاداش بزرگ، به بخشش فراوان و بی حد و حصر و رحمت وسیع الهی تشویق کردند و از متنفر ساختن مردم با ذکر انواع وعید و ترساندن آنها بدون بشارت نهی کردند.

و نیز بیانگر ابراز محبت و عدم سخت‌گیری با کسی است که اسلام آوردن وی نزدیک است. و نیز با کودکی که دوران بلوغ وی نزدیک است و یا بالغ شده است و نیز در مورد کسی که از گناهان توبه کرده، باید چنین رفتار شود. در تمام این موارد شایسته است به صورت تدریجی رفتار شود و نوع تعامل با آنها در انجام انواع عبادات، اندک اندک و با مهربانی و ملاطفت همراه باشد. زیرا امور اسلام در باب تکلیف به صورت تدریجی است. و اگر بر کسی که در میدان طاعت وارد شده یا می‌خواهد به تازگی در این میدان گام نهد، آسان گرفته شود و به نرمی با وی برخورد شود، غالبا در چنین حالتی اندک اندک بر طاعتش افزوده می‌شود و به تدریج بهتر هم خواهد شد، اما اگر از همان ابتدا سخت گرفته شود، احتمال آن می‌رود که وارد میدان طاعت نشود و اگر هم وارد شود احتمال دارد دوامی نداشته باشد[۳۹].

آموزش و فراگیری علم و دانش نیز تدریجی می‌باشد و بر این مبنا بود که رسول خدا صلی الله علیه وسلم برای هدایت و ارشاد یارانش هر چند روز یک بار را در نظر می‌گرفت. تا درس و نصیحت، موجب خستگی و دلسردی نشود و از نصیحت روزانه اجتناب می‌ورزید[۴۰].

پس درود و سلام خداوند بر او باد که امتش را به تمام انواع خیر و خوبی راهنمایی نمود و از هر شری آنان را برحذر داشت و بر علیه کسی که بر امتش سخت گیرد، دعا نمود و برای آنکه با مهربانی و آسان‌گیری با امت رفتار کند، دعای خیر نمود؛ همان‌طور‌که پیش‌تر در حدیث عایشه ذکر کردیم.

و این از رساترین سرزنش‌ها در مورد سخت‌گیری بر مردم و از بزرگ‌ترین تشویق‌ها در مهربانی و نرمی با مردم می‌باشد[۴۱].

 

۸- موضع پیامبر صلی الله علیه وسلم در برابر کسی که برای عدم اجرای حد شفاعت نمود

رسول خدا صلی الله علیه وسلم در همه‌ی امور و احکامی که صادر می‌کرد دادگرترین مردم بود؛ و از مواردی که تا روز قیامت در عدالت ایشان ضرب المثل خواهد بود، داستان زن مخزومی است که دزدی کرد و دستش قطع شد، آن‌هم پس از اینکه اسامه خواست در مورد وی شفاعت کند تا حد بر او اجرا نشود. اما رسول خدا صلی الله علیه وسلم در این مورد با ملاطفت برخورد نکرد و شفاعت را در هیچ‌یک از حدود الهی نمی‌پذیرفت.

ام المومنین عایشه روایت می‌کند: قریش تصمیم گرفت در مورد زن مخزومی که در غزوه‌ی فتح مکه دزدی کرده بود (نزد پیامبر) شفاعت کند. لذا مشورت کردند تا چه کسی در این‌باره با رسول خدا صلی الله علیه وسلم سخن بگوید؟ با خود گفتند: کسی جز اسامه بن زید که محبوب رسول خدا است جرات این کار را ندارد. سپس آن زن را نزد رسول خدا آوردند و اسامه در مورد وی با پیامبر سخن گفت (و به میانجیگری در عدم اجرای حد سرقت بر وی پرداخت) که چهره‌ی مبارک پیامبر صلی الله علیه وسلم دگرگون شد و فرمود: «أَتَشْفَعُ فِی حَدٍّ مِنْ حُدُودِ اللَّهِ»: «آیا در مورد عدم اجرای یکی از حدود الهی شفاعت می‌کنی؟» اسامه به رسول خدا گفت: ای رسول خدا، برایم طلب آمرزش کن. و بعدازظهر همان روز رسول خدا صلی الله علیه وسلم برخاست و به ایراد سخنرانی پرداخت و پس از حمد و ثنای خداوند فرمود: «أَمَّا بَعْدُ، فَإِنَّمَا أَهْلَکَ الَّذِینَ مِنْ قَبْلِکُمْ أَنَّهُمْ کَانُوا إِذَا سَرَقَ فِیهِمِ الشَّرِیفُ تَرَکُوهُ، وَإِذَا سَرَقَ فِیهِمِ الضَّعِیفُ أَقَامُوا عَلَیْهِ الْحَدَّ، وَإِنِّی وَالَّذِی نَفْسِی بِیَدِهِ، لَوْ أَنَّ فَاطِمَهَ بِنْتَ مُحَمَّدٍ سَرَقَتْ لَقَطَعْتُ یَدَهَا»: «اما بعد؛ ای مردم، دلیل هلاکت کسان پیش از شما این بود که چون فرد مشهور و نامداری در میان آنها دزدی می‌کرد، او را رها می‌کردند و حد را بر او اجرا نمی‌کردند و چون فرد ضعیفی مرتکب دزدی می‌شد، حد را بر او جاری می‌کردند؛ به خدا سوگند، اگر دخترم فاطمه دزدی کند، حتماً دستش را قطع می‌کنم». سپس دستور داد تا حد سرقت را بر زنی که دزدی کرده بود جاری کنند که دستش قطع شد.

ام المومنین عایشه ک می‌گوید: همان زن توبه‌ای نیکو نمود و ازدواج کرد و نزد من آمد و خواسته‌اش را به رسول خدا صلی الله علیه وسلم منتقل کردم[۴۲].

روشن است که عدالت در برابر ظلم و ستم قرار دارد و الله تعالی در سخن گفتن و حکم کردن به عدالت امر کرده است و می‌فرماید: ﴿وَإِذَا قُلتُم فَٱعدِلُواْ وَلَو کَانَ ذَا قُربَىٰ﴾ [الأنعام: ۱۵۲]: «و هرگاه سخن گویید (یا داوری کنید و یا شهادت می‌دهید)، عدالت را رعایت کنید، حتی اگر در مورد نزدیکان (شما) باشد».

و می‌فرماید: ﴿وَإِذَا حَکَمتُم بَینَ ٱلنَّاسِ أَن تَحکُمُواْ بِٱلعَدلِ﴾ [النساء: ۵۸]: «و هنگامی‌که در بین مردم داوری می‌کنید، به عدالت داوری کنید».

تردیدی نیست که باید داعیان الی الله این موضع حکیمانه و دیگر مواضع پیامبر صلی الله علیه وسلم را بسان اسوه و الگوی خود در مسیر دعوت تطبیق دهند[۴۳].

 

۹- موضع حکیمانه پیامبر صلی الله علیه وسلم در سخاوت و بخشندگی

انس رضی الله عنه روایت می‌کند که هرگاه از رسول خدا صلی الله علیه وسلم چیزی برای پذیرش اسلام خواسته می‌شد، بی‌دریغ عطا می‌کرد. یک بار مردی نزد رسول‌خدا صلی الله علیه وسلم آمد و اسلام آورد و رسول خدا یک گله گوسفند به او داد. آن شخص نزد قومش بازگشت و گفت: ای قوم من، مسلمان شوید، زیرا محمد بسان کسی می‌بخشد که از فقر و تنگدستی نمی‌ترسد[۴۴].

این موضع حکیمانه بیانگر سخاوت و بخشش فراوان پیامبر صلی الله علیه وسلم می‌باشد[۴۵].

رسول خدا صلی الله علیه وسلم با توجه به رضایت الهی، تشویق مردم به اسلام، جذب قلوب و جلب محبت می‌بخشیدند. چنانکه گاهی شخصی ابتدا به خاطر مال و متاع دنیوی مسلمان می‌شد اما پس از آن به لطف خداوند و روش حکیمانه پیامبر صلی الله علیه وسلم و نور اسلام، چیزی نمی‌گذشت که برای اسلام و حقیقت ایمان شرح صدر پیدا می‌کرد و اسلام در قلبش جای می‌گرفت و پس از آن اسلام و ایمان نزد وی از دنیا و آنچه در آن بود محبوب‌تر می‌شد[۴۶].

در این زمینه شواهد بسیاری وجود دارد که به برخی از آنها به عنوان نمونه اشاره می‌کنیم:

مسلم در صحیحش روایت می‌کند: رسول خدا صلی الله علیه وسلم پس از غزوه‌ی فتح مکه با مسلمانانی که همراه ایشان بود به سوی حنین حرکت کرد و به جنگ در حنین پرداخت که الله تعالی دینش و مسلمانان را یاری نمود و رسول‌الله صلی الله علیه وسلم به صفوان بن امیه صد گوسفند و پس از آن صد گوسفند و پس از آن صد گوسفند بخشید. صفوان گفت: به خدا سوگند رسول الله صلی الله علیه وسلم به من بخشید آنچه بخشید، درحالی‌که منفور‌ترین مردمان نزد من بود و پیوسته به من می‌بخشید تا اینکه محبوب‌ترین مردمان نزد من گردید[۴۷].

انس می‌گوید: اگر شخصی تنها به خاطر دنیا اسلام ‌آورد، درحقیقت اینگونه اسلام نمی‌آورد مگر اینکه (چیزی نمی‌گذرد که) اسلام نزد وی از دنیا و آنچه در آن است، محبوب‌تر می‌گردد[۴۸].

و چون پیامبر صلی الله علیه وسلم شخصی ضعیف‌الایمان می‌دید به او بخشش فراوان می‌کرد. رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمودند: «إِنِّی لَأُعْطِی الرَّجُلَ، وَغَیْرُهُ أَحَبُّ إِلَیَّ مِنْهُ، خَشْیَهَ أَنْ یُکَبَّ فِی النَّارِ عَلَى وَجْهِهِ»:[۴۹] «گاهی من به شخصی (چیزی) می‌بخشم درحالی‌که دیگری از او نزد من محبوب‌تر است. به این افراد کمک می‌کنم که مبادا (در اثر ضعف ایمان) واژگون به آتش دوزخ انداخته شوند».

و برای این بود که رسول خدا صلی الله علیه وسلم به برخی از مردان قریش صد شتر بخشید[۵۰].

از دیگر رفتارهای حکیمانه و نیکوی پیامبر صلی الله علیه وسلم در این زمینه، رفتار ایشان در مورد زن مشرکی است که دو مَشک داشت. آنگاه که رسول خدا  از مَشک‌ها به یارانش آب داد و مشک‌ها را در حالی به آن زن برگرداند که بیش از گذشته آب داشت. و سپس به اصحابش فرمود: «اجْمَعُوا لَهَا»: «چیزی برای وی جمع آوری کنید». صحابه مقداری آرد، خرما و سویق برای او جمع کردند که غذای زیادی جمع شد و آنها را در پارچه‌ای بستند. آنگاه آن زن را سوار شتر کرده و مواد غذایی را جلوی او گذاشتند. رسول خدا صلی الله علیه وسلم به او گفت: «اذْهَبِی فَأَطْعِمِی هَذَا عِیَالَکِ تَعْلَمِینَ وَاللَّهِ مَا رَزَأْنَا مِنْ مَائِکِ شَیْئًا وَلَکِنَّ اللَّهَ هُوَ الَّذِی سَقَانَا»: «برو با این (مواد غذایی) خانواده‌ات را غذا بده؛ بخدا سوگند تو خود می‌دانی که ما چیزی از آب (مشک‌های) تو کم نکردیم، الله ما را سیراب نمود».

در این داستان آمده که آن زن نزد قومش بازگشت و گفت: ساحرترین مردمان را ملاقات کردم یا گفت: چنانکه گمان می‌کردند، پیامبر بود؛ و اینگونه خداوند متعال افرادی را که با آن زن بودند به وسیله‌ی او هدایت نمود و آن زن اسلام آورد و قومش نیز مسلمان شدند[۵۱].

و در روایتی آمده است: مسلمانان (در سریه‌هایی) به دهکده‌های اطراف حمله کردند اما به روستای آن زن کم‌ترین تعرضی نکردند. روزی آن زن به مردان طایفه خود گفت: مسلمانان عمداً به شما حمله نمی‌کنند، آیا باز هم درباره‌ی اسلام شک دارید؟ سرانجام تمام مردم آن طایفه به پیروی از آن زن مسلمان شدند[۵۲].

دو چیز سبب شد تا آن زن مسلمان شود:

الف) اینکه با چشمان خود دید پیامبر صلی الله علیه وسلم و اصحابش از دو مشک او آب خوردند و چیزی از آن کم نشد؛ و این از معجزات پیامبر صلی الله علیه وسلم و بیانگر صدق رسالتش بود.

ب) بخشش و سخاوت پیامبر صلی الله علیه وسلم زمانی که به یارانش امر نمود چیزی برای او جمع کنند و آنان نیز مواد غذایی زیادی جمع کردند.

قوم وی به دست او اسلام آوردند زیرا مسلمانان مراعات حال قوم آن زن را می‌کردند و این به دستور پیامبر صلی الله علیه وسلم و در راستای جلب محبت‌شان بود تا آنکه این رفتار سبب اسلام آوردن‌شان گردید[۵۳].

اما مثال‌هایی که پیش‌تر ذکر شد، تنها قطره‌ای از دریای بی‌کران سخاوت و بخشندگی پیامبر صلی الله علیه وسلم بود. و باید توجه داشت که چقدر به آن نیاز داریم و داعیان الی الله چقدر به اقتدای به پیامبر صلی الله علیه وسلم و برگرفتن از نور و هدایت روش پیامبر  در دعوت و در تمامی امور نیازمند هستند. والله المستعان.

 

۱۰- مواضع پیامبر صلی الله علیه وسلم در برابر رئیس منافقان عبدالله بن ابی سلول

پیامبر صلی الله علیه وسلم در حالی وارد مدینه شد که دو قبیله‌ی اوس و خزرج در مورد پادشاهی عبدالله بن ابی به توافق رسیده بودند و هیچ‌یک از آنان در مورد بزرگی و شرف او اختلاف نداشتند و پیش از او و بعد از او بر کسی دیگر که از این دو قبیله باشد توافق نکرده بودند و درواقع شرایطِ به پادشاهی رسیدن وی را مهیا کرده بودند، تا به او روی ‌آورده و او را پادشاه خود قرار دهند؛ در این هنگام بود که خداوند متعال پیامبر صلی الله علیه وسلم را به میان آنها فرستاد. و قوم عبدالله بن ابی از او روی گردانده و به اسلام روی آوردند، این امر موجب شد که قلبش پر از کینه، عداوت و دشمنی شود و معتقد بود که پیامبر صلی الله علیه وسلم پادشاهی‌اش را از او گرفته است؛ و چون متوجه شد قومش از هرچه جز اسلام ابا می‌ورزند با نارضایتی و درحالی‌که بر نفاق و کینه و دشمنی اصرار داشت، به ظاهر مسلمان شد[۵۴]. و از هیچ تلاش و کوششی در بازداشتن مردم از پذیرفتن و پراکنده نمودن جماعت مسلمانان و دفاع از یهود و یاری آنها دریغ نکرد.

اما موضع‌ خبیثانه وی در دشمنی با دعوت اسلام نمایان گردید؛ دشمنی‌هایی که با نفاق و دورنگی بود. اما با این همه پیامبر صلی الله علیه وسلم از دشمنی وی با اسلام چشم‌پوشی می‌کرد و با بردباری و شکیبایی پاسخ می‌داد زیرا اظهار اسلام می‌کرد و از طرفی یاران و هم‌پیمانانی از دیگر منافقان داشت که او رئیس‌شان و آنها پیرو او بودند. با این همه پیامبر صلی الله علیه وسلم با اقوال و عملکردی نیکو با وی برخورد ‌نمود؛ از بدی‌ها و شیطنت‌های وی چشم‌پوشی می‌کرد و به نیکی پاسخ می‌داد و این را در مواضع متعددی نشان داد که به عنوان مثال به برخی از آنها اشاره می‌کنیم:

 

الف) شفاعت عبدالله بن ابی در مورد یهود بنی‌قینقاع، پس از پیمان‌شکنی آنها

بنی‌قینقاع پس از جنگ بدر با کشف عورت زنی مسلمان در بازار و با کشتن مرد مسلمانی که به یاری آن زن شتافت، عهد و پیمان خود را شکستند[۵۵].

به این ترتیب رسول الله صلی الله علیه وسلم در روز شنبه، نیمه شوال درحالی‌که دقیقا ۲۰ ماه از هجرت گذشته بود، به سوی آنها حرکت کرد و ۱۵ روز آنان را محاصره نمود و آنان در قلعه‌های‌ خود پناه گرفتند. پیامبر صلی الله علیه وسلم به شدت آنان را محاصره کرد و خداوند متعال در قلوب‌شان رعب و وحشت انداخت و پس از آن بود که به دستور پیامبر از دژ پایین آمدند و رسول خدا صلی الله علیه وسلم دستور دادند آنها را ببندند، درحالی‌که ۷۰۰ جنگجو بودند. در این هنگام بود که عبدالله بن ابی به سوی پیامبر صلی الله علیه وسلم آمده و گفت: ای محمد، به هم‌پیمانان من خوبی کن؛ اما پیامبر صلی الله علیه وسلم به او پاسخی نداد؛ بار دیگر گفت: ای محمد به هم‌پیمانان من خوبی کن؛ اما پیامبر صلی الله علیه وسلم از وی روی برگرداند؛ سپس یقه‌ی پیامبر صلی الله علیه وسلم را گرفت و گفت: به خدا سوگند دست بردار نیستم تا اینکه در حق هم‌پیمانان من نیکی کنی، می‌خواهی ۴۰۰ تن بدون زره و ۳۰۰ تن زره‌پوش را در یک روز درو کنی درحالی‌که همواره مرا در برابر دشمنان سرخ‌پوست و سفیدپوست حمایت کرده‌اند؟ به خدا که من از گردش روزگار می‌ترسم. پیامبر صلی الله علیه وسلم آنها را به وی سپرد[۵۶] و به آنان دستور داد از مدینه خارج شوند و در اطراف مدینه نباشند؛ آنها به سوی شام حرکت کردند و پیامبر صلی الله علیه وسلم اموال‌شان را مصادره نمود و خمس غنائم را از آنها جدا نمود[۵۷].

 

ب) عملکرد عبدالله بن ابی در جنگ اُحُد

رسول خدا صلی الله علیه وسلم به قصد جنگ احد حرکت کرد. در میانه راه بین مدینه و احد بودند که عبدالله بن ابی با حدود یک سوم سپاه حرکتش را کُند کرد و به مدینه بازگشت که عبدالله بن عمرو بن حرام پدر جابر به دنبال‌شان رفت و با توبیخ و تشویق از آنان خواست بازگردند و گفت: بیایید در راه الله بجنگید یا به دفاع بپردازید؛ اما آنان در پاسخ گفتند: اگر می‌دانستیم شما می‌جنگید (و جنگی در کار است) باز نمی‌گشتیم. و عبدالله بن عمرو بازگشت و آنان را دشنام داد[۵۸]. اما با اینکه عبدالله بن ابی چنین جرم بزرگی را مرتکب شد و قصد خوار و زبون کردن مسلمانان را داشت، اما پیامبر صلی الله علیه وسلم او را مجازات نکرد.

 

ج) بازداشتن رسول الله صلی الله علیه وسلم از دعوت الی الله

رسول خدا صلی الله علیه وسلم به دیدن سعد بن عباده می‌رفت که متوجه شد عبدالله بن ابی با تعدادی از مردان قومش جمع بود، پس رسول خدا صلی الله علیه وسلم از مرکب پیاده شد و سلام نمود و اندکی نشست، قرآن تلاوت نمود و آنها را دعوت داد و در مورد خداوند تذکر و هشدار و بیم و بشارت داد؛ پس از آنکه سخنانش تمام شد، عبدالله بن ابی به رسول خدا صلی الله علیه وسلم گفت: ای مرد، هیچ‌یک از سخنانی که گفتی نیک نبود، اگر حق هستند در خانه‌ات بنشین و هرکس نزد تو آمد این سخنان را به او بگو و چون کسی نزد تو نیامد این سخنان را برای وی تکرار نکن و اینگونه او را عذاب مده و در مجلسی که از آنِ اوست، آنچه برای وی ناخوشایند است مگو[۵۹].

با این همه باز هم پیامبر صلی الله علیه وسلم او را بخشید و از مواخذه وی چشم‌پوشی نمود.

 

د) تشویق یهود بنی‌نظیر به مقاومت و پایداری

هنگامی‌که یهود بنی‌نظیر تصمیم گرفت پیامبر صلی الله علیه وسلم را به قتل برساند و اینگونه عهد و پیمان خود را شکستند، رسول خدا صلی الله علیه وسلم محمد بن مسلمه را نزد آنان فرستاد و دستور داد از مجاورت با او و شهرش خارج شوند؛ در این هنگام بود که منافقان و در راس آنها عبدالله بن ابی به بنی‌نضیر پیام فرستادند و گفتند: «ثابت و استوار باشید و به خواسته‌های آنها توجه نکنید. ما شما را تسلیم نخواهیم کرد، اگر جنگیدید ما نیز همراه شما می‌جنگیم و اگر اخراج شدید همراه شما خارج می‌شویم.» با این سخنان بود که عزم یهود جزم شد و تقویت شدند و با اینکه عهد و پیمان را شکسته بودند، به درخواست پیامبر صلی الله علیه وسلم اهمیت ندادند، به این ترتیب رسول خدا صلی الله علیه وسلم به سوی آنها حرکت کرد و آنان را محاصره نمود تا آنکه خداوند متعال در قلوب‌شان رعب و وحشت انداخت و پیامبر صلی الله علیه وسلم آنان را بیرون نمود که به سوی خیبر حرکت کردند و برخی از آنان به سوی شام رفتند[۶۰].

با این همه باز هم پیامبر صلی الله علیه وسلم عبدالله بن ابی را به حال خودش رها کرد و او را به خاطر کاری که کرده بود، مجازات نکرد.

 

هـ) نیرنگ و خیانت عبدالله‌بن‌ابی در غزوه مریسیع (بنی‌مصطلق)

در این غزوه، عبدالله بن ابی مرتکب اعمالی رسوا کننده شد که در واقع موجبات قتل و مجازات وی را فراهم می‌آورد.

پس از همین غزوه بود که منافقان داستان اِفک را ساخته و شایع کردند و تکبر عبدالله بن ابی سلول نمایان گردید[۶۱]. در همین غزوه عبدالله بن ابی گفت: ﴿لَئِن رَّجَعنَا إِلَى ٱلمَدِینَهِ لَیُخرِجَنَّ ٱلأَعَزُّ مِنهَا ٱلأَذَلَّ﴾[۶۲] و گفت: ﴿لَا تُنفِقُواْ عَلَىٰ مَن عِندَ رَسُولِ ٱللَّهِ حَتَّىٰ یَنفَضُّواْ﴾[۶۳].

اینجا بود که حکمت محمدی و سیاست هدایت کننده‌ی پیامبر صلی الله علیه وسلم در خاموش کردن آتش فتنه نمایان شد و به فضل الهی و سپس صبر پیامبر صلی الله علیه وسلم شری که توسط عبدالله بن ابی در حال ریشه دواندن بود، از بیخ و بنیاد قطع شد و بلکه متوجه وی گردید. اما در برابر این مواضع رسواکننده‌ی رئیس منافقان، پیامبر صلی الله علیه وسلم با عفو و گذشت و احسان برخورد نمود. زیرا عبدالله بن ابی پیروانی داشت و از شر آنان بر دعوت اسلامی می‌ترسیدند و از طرفی اظهار اسلام می‌کرد؛ و بر این اساس بود که چون عمر بن خطاب رضی الله عنه گفت: ای رسول خدا، اجازه بده تا گردن این منافق را بزنم، رسول خدا صلی الله علیه وسلم فرمود: «دَعْهُ، لاَ یَتَحَدَّثُ النَّاسُ أَنَّ مُحَمَّدًا یَقْتُلُ أَصْحَابَهُ»:[۶۴] «او را رها کن تا مردم نگویند: محمد یارانش را می‌کشد».

و اگر رسول خدا صلی الله علیه وسلم او را می‌کشت، چنین رفتاری منجر به تنفر مردم از ورود به اسلام می‌شد، زیرا مردم (ظاهرا) می‌دیدند عبدالله بن ابی مسلمان است (و با کشته شدن وی) از آن پس می‌گفتند: محمد مسلمانان را می‌کشد و این‌گونه مفاسد ظاهر شده و مصالح تعطیل می‌گردید.

آری، این‌گونه بود که حکمت و صبر پیامبر صلی الله علیه وسلم بر برخی از مفاسد غالب شد، مفاسدی که از پرداختن به آنها ترس به وجود آمدن مفسده‌ای بزرگ‌تر می‌رفت. لذا رسول الله با صبر و حکمت رفتار کرد تا شوکت و عظمت اسلام تقویت گردد و به همین هدف بود که بر مبنای ظاهر حکم نمود و این خداوند است که عهده‌دار نهان و باطن می‌باشد.

و پس از این بود که حکمت نبوی در عدم قتل عبدالله بن ابی برای عمر رضی الله عنه آشکار گردید و گفت: بخدا سوگند اکنون دانستم که برکت تصمیم پیامبر صلی الله علیه وسلم از تصمیمی که من داشتم، بیشتر و بزرگ‌تر بود[۶۵].

آری، بر داعیان الی الله لازم است در مسیر دعوت، به پیامبرشان اقتدا کنند و با حکمت مردم را به اسلام فراخوانند.

وآخر دعوانا أن الحمد لله رب العالمین. وصلى الله وسلم على نبینا محمد وعلى آله وأصحابه ومن تبعهم بإحسان إلى یوم الدین.

 

امین پورصادقی

تربت جام

۱۸/۹/۹۳

 


 

 

[۱]– بخاری و شرح آن الفتح، کتاب المغازی، باب وفد بنی حنیفه وحدیث ثمامه بن أثال (۸/۸۷)، (ش: ۴۳۷۲)؛ ومسلم فی کتاب الجهاد والسیر، باب ربط الأسیر وحبسه وجواز المنّ علیه (۳/۱۳۸۶)، (ش: ۱۷۶۴).

[۲]– سیره ابن هشام (۴/۳۱۷) با اندکی تصرف، وفتح الباری شرح صحیح بخاری (۸/۸۸).

[۳]– ابن حجر در مورد این اثر می‌گوید: سند آن حسن است. الإصابه فی تمییز الصحابه (۱/۲۰۳).

[۴]– الإصابه فی تمییز الصحابه (۱/۲۰۳)؛ و در این‌باره اشعاری سرود که نشان از متاثر شدن وی از عفو و گذشت رسول خدا می‌باشد.

[۵]– نگا: شرح نووی بر مسلم (۱۲/۸۹)؛ و فتح الباری شرح صحیح بخاری (۸/۸۸).

[۶]– بخاری و شرح آن الفتح، کتاب الجهاد، باب من علق سیفه بالشجر فی السفر عند القائله (۶/۹۶، ۹۷)، (ش: ۲۹۱۰)؛ وکتاب المغازی، باب: غزوه ذات الرقاع (۷/۴۲۶)، (ش: ۴۱۳۵)؛ ومسلم، واللفظ له، کتاب الفضائل، باب: توکله على الله تعالى، وعصمه الله – تعالى – له من الناس (۱/۵۷۶)، (ش:: ۸۴۳)؛ وأحمد (۳/۳۱۱، ۳۶۴)؛ و الأخلاق الإسلامیه وأسسها، میدانی؛ روایتی طولانی در این زمینه ذکر نموده و آن‌را به أبی‌بکر الإسماعیلی در صحیحش (۲/ ۳۳۵) نسبت داده است.

[۷]– فتح الباری (۷/۴۲۸)؛ وشرح نووی بر مسلم (۱۵/۴۴۹؛ و ابن حجر و نووی اسم آن بادیه‌نشین را غورث بن الحارث ذکر کرده‌اند. بلکه امام بخاری اسم وی را در صحیحش ذکر نموده است (ش: ۴۱۳۶).

[۸]– هذا الحبیب یا محبّ، ص۵۲۸؛ وهدایه المرشدین، ص۳۸۴٫

[۹]– ابن حجر این قصه را در کتاب «الإصابه فی تمییز الصحابه» ذکر کرده است و آن‌را به طبرانی و حاکم و أبی‌الشیخ در کتابش أخلاق النبی و ابن سعد و… نسبت می‌دهد. سپس می‌گوید: و رجال اسناد آن ثقه هستند… و ابن مَعین محمد بن أبی السری را توثیق نموده است … و ولید به روایت آن تصریح نموده است. (۱/۵۶۶)؛ ابن کثیرآن‌را در «البدایه والنهایه» ذکر نموده و به أبی‌نعیم فی الدلائل نسبت داده است. البدایه والنهایه، (۲/۳۱۰)؛ و هیثمی در مجمع الزوائد (۸/۲۴۰) می‌گوید: طبرانی آن‌را روایت نموده و رجال آن ثقه می‌باشند.

[۱۰]– الإصابه فی تمییز الصحابه (۱/۵۶۶).

[۱۱]– مسلم در کتاب الطهاره، باب وجوب غسل البول وغیره من النجاسات إذا حصلت فی المسجد وأن الأرض تطهر بالماء من غیر حاجه إلى حفرها (۱/۲۳۶)، (ش: ۲۸۵)؛ و بخاری و شرح آن الفتح در معنای آن به طور مختصر در کتاب الوضوء، باب ترک النبی ج والناس الأعرابی حتى فرغ من بوله فی المسجد (۱/۳۲۲)، (ش: ۲۱۹)؛ و روایات ادرار نمودن صحرانشین در مسجد در جاهای متعددی در صحیح بخاری ذکر شده است. (۱/۲۲۳)، (۱۰/۴۴۹)، (۱۰/۵۲۵).

[۱۲]– بخاری و شرح آن الفتح، کتاب الأدب، باب رحمه الناس والبهائم (۱۰/۴۳۸)، (ش: ۶۰۱۰).

[۱۳]– ترمذی در کتاب الطهاره، باب ما جاء فی البول یصیب الأرض (۱/۲۷۵)، (ش: ۱۴۷)؛ و أحمد در مسند با ترتیب أحمد شاکر و این متن مسند است (۱۲/۲۴۴)، (ش: ۷۲۵۴)؛ و نیز أحمد آن‌را در روایتی طولانی ذکر کرده است. (۲۰/۱۳۴)، (ش: ۱۰۵۴۰)؛ و ابوداود و شرح آن العون المعبود (۲/۳۹).

[۱۴]– مسند احمد با ترتیب أحمد شاکر که تکمله حدیث گذشته می‌باشد که ابوهریره روایت نموده است. (۲۰/۱۳۴)، (ش: ۱۰۵۴۰)؛ و ابن ماجه (۱/۱۷۵).

[۱۵]– نگا: فتح الباری شرح صحیح بخاری (۱۰/۴۳۹).

[۱۶]– فتح الباری، شرح صحیح بخاری (۱/ ۲۵)؛ وشرح نووی بر مسلم (۳/۱۹۱).

[۱۷]– ابن ماجه در کتاب الطهاره، باب الأرض یصیبها البول کیف تغسل (۱/۱۷۵)، (ش: ۵۲۹)؛ و پیش‌تر تخریج آن در مسند احمد گذشت.

[۱۸]– فتح الباری (۱/۳۲۵)؛ و شرح نووی (۳/۱۹۱)؛ وعون المعبود شرح سنن أبی‌داود (۲/۳۹)؛ و تحفه الأحوذی، شرح سنن ترمذی (۱/۴۵۷).

[۱۹]– ابن صلاح می‌گوید: اصل این قسمت از حدیث «فلا یصدونکم» می‌باشد، یعنی نباید شما را از ادامه کارتان باز دارد.

[۲۰]– علما می‌گویند: معنای آن این است که فال بد «الطیره» چیزی است که ناگزیر آن‌را در دل خویش می‌یابید و در این مورد سرزنشی بر شما نیست، اما نباید با توجه به آن از انجام امورتان خودداری کنید. شرح نووی (۵/۲۲).

[۲۱]– اهل علم در معنای این حدیث اختلاف دارند و قول صحیح در این مورد این است که: هرکس خط وی با خط آن پیامبر موافق باشد، برای وی مباح است اما راهی برای ما وجود ندارد که به موافقت یقینی این مساله پی ببریم، پس این عمل مباح نیست یعنی حرام است. زیرا این عمل مباح نمی‌شود مگر با کسب یقین نسبت به موافقت و در این مورد برای ما امکان به یقین رسیدن نمی‌باشد. و نیز گفته شده: این عمل در شریعت ما منسوخ شده است. اما از مجموع اقوال علما در این مورد اتفاق بر نهی از آن برمی‌آید لذا چنین عملی حرام است. شرح نووی بر صحیح مسلم (۵/۲۳).

[۲۲]– مکانی در شمال مدینه نزدیک کوه احد می‌باشد. شرح نووی بر صحیح مسلم (۵/۲۳).

[۲۳]– مسلم، کتاب المساجد ومواضع الصلاه، باب تحریم الکلام فی الصلاه ونسخ ما کان من إباحته (۱/۳۸۱)، (ش: ۵۳۷)؛ و شرح این حدیث در شرح نووی بر مسلم (۵/۲۰).

[۲۴]– بخاری و شرح آن الفتح، کتاب الجهاد، باب الدعاء للمشرکین بالهدى لیتألفهم (۶/۱۰۷)، (ش: ۲۹۳۷)؛ و در کتاب المغازی، باب قصه دوس والطفیل بن عمرو الدوسی (۸/۱۰۱)، (ش: ۴۳۹۲)؛ ودر کتاب الدعوات، باب الدعاء على المشرکین (۱۱/۱۹۶)، (ش: ۶۳۹۷)؛ و مسلم در کتاب فضائل الصحابه، باب فضل غفار وأسلم وجهینه وأشجع وتمیم ودوس وطیئ (۴۰/۱۹۵۷)، (ش: ۲۵۲۴)؛ و أحمد نیز آن‌را روایت نموده است. (۲/۲۴۳، ۴۴۸)؛ و البدایه والنهایه (۶/۳۳۷)، (۳/۹۹)؛ وسیره ابن هشام (۱/۴۰۷).

[۲۵]– سیر أعلام النبلاء للذهبی (۱/۳۴۶)؛ وزاد المعاد (۳/۶۲۶)؛ والإصابه فی تمییز الصحابه (۲/۲۲۵).

[۲۶]– أحمد در مسند (۵/۲۵۶، ۲۵۷)؛ و و هیثمی در مجمع الزوائد آن‌را ذکر نموده و طبرانی نسبت داده می‌گوید: رجال آن رجال صحیح می‌باشد. (۱/۱۲۹)؛ سلسله الأحادیث الصحیحه للألبانی (۳۷۰)، ج۱٫

[۲۷]– بخاری و شرح آن الفتح، کتاب الأدب، باب الرفق فی الأمر کله (۱۰/۴۴۹)، (ش: ۶۰۲۴).

[۲۸]– به روایت مسلم، کتاب البر والصله والآداب، باب فضل الرفق، عن عائشه (۴/۲۰۰۴)، (ش: ۲۵۹۳).

[۲۹]– همان (۴/۲۰۰۴)، (ش: ۲۵۹۴).

[۳۰]– همان، از جریر بن عبد الله (۴/۲۰۰۳)، (ش: ۲۵۹۲).

[۳۱]– ترمذی، کتاب البر والصله، باب ما جاء فی الرفق (۴/۳۶۷)، (ش: ۲۰۱۳)؛ وقال حدیث حسن صحیح، صحیح الترمذی (۲/۱۹۵).

[۳۲]– مسندأحمد (۶/۴۵۱)؛ الأحادیث الصحیحه للألبانی(۸۷۶) که شواهد بسیاری برای آن ذکر نموده است.

[۳۳]– مسند أحمد (۶/۱۵۹)؛ و سند آن صحیح است. الأحادیث الصحیحه، ألبانی (۵۱۹).

[۳۴]– شرح نووی بر مسلم (۱۶/۱۴۵)؛ و فتح الباری شرح صحیح البخاری (۱۰/۴۴۹)؛ و تحفه الأحوذی شرح سنن الترمذی (۶/۱۵۴).

[۳۵]– مسلم، کتاب الجهاد، باب فضیله الإمام العادل، وعقوبه الجائر والحث على الرفق بالرعیه والنهی عن إدخال المشقه علیهم (۳/۱۴۵۸)، (ش: ۱۸۲۸).

[۳۶]– مسلم، کتاب الجهاد والسیر، باب الأمر بالتیسیر وترک التنفیر (۳/۱۳۵۸)، (ش: ۱۷۳۲).

[۳۷]– بخاری و شرح آن الفتح، کتاب المغازی، باب بعث أبی موسى ومعاذ إلى الیمن قبل حجه الوداع، (۸/۶۲)، (ش: ۴۳۴۴، ۴۳۴۵)؛ و مسلم، کتاب الجهاد والسیر باب الأمر بالتیسیر وترک التنفیر (۳/۱۳۵۹)؛ و متن از مسلم است. (ش: ۱۷۳۳).

[۳۸]– بخاری و شرح آن الفتح، کتاب العلم، باب ما کان النبی ج یتخولهم بالموعظه والعلم کی لا ینفروا (۱/۱۶۳)، (ش: ۶۹)؛ و مسلم فی کتاب الجهاد والسیر، باب الأمر بالتیسیر وترک التنفیر (۳/۱۳۵۹)، (ش: ۱۷۳۲).

[۳۹]– شرح نووی بر مسلم (۱۲/۴۱) با اندکی تصرف؛ و فتح الباری (۱/۱۶۳).

[۴۰]– فتح الباری (۱/۱۶۲، ۱۶۳).

[۴۱]– شرح نووی بر مسلم (۱۲/۲۱۳).

[۴۲]– بخاری و شرح آن الفتح، کتاب الحدود، باب إقامه الحد على الشریف والوضیع (۱۲/۸۶)، (ش: ۶۷۸۷)؛ وباب کراهیه الشفاعه فی الحد إذا رفع إلى السلطان (۱۲/۸۷)، (۶/۵۱۳)، (۵/۱۹۲)، (ش: ۶۷۸۸)؛ و مسلم، کتاب الحدود، باب قطع السارق الشریف، والنهی عن الشفاعه فی الحدود (۳/۱۳۱۵)، (ش: ۱۶۸۸)؛ و شرح نووی (۱۱/۱۸۶)؛ وفتح الباری شرح صحیح بخاری (۱۲/۹۵، ۹۶).

[۴۳]– نمونه‌هایی حکیمانه در این زمینه: سنن أبی‌داود (۲/۲۴۲)؛ ترمذی (۳/۱۳۷)؛ نسائی (۷/۶۴)؛ و بخاری و شرح آن الفتح (۳/۲۹۲)، (۲/۱۴۳)، (۱۱/۳۱۲)، (۱۲/۱۱۲)، مسلم (۳/۴۵۸)؛ هذا الحبیب یا محب، ص۵۳۴، ۵۳۵٫

[۴۴]– مسلم، کتاب الفضائل، باب ما سئل رسول الله ج شیئاً قط فقال: لا، وکثره عطائه (۴/۱۸۰۶)، (ش: ۲۳۱۲).

[۴۵]– در باب سخاوت و بخشش پیامبر نمونه‌های بسیاری ذکر شده است. نگا: بخاری و شرح آن الفتح، کتاب بدء الوحی، باب حدثنا عبدان (۱/۳۰)، (ش: ۶)؛ وکتاب الأدب، باب حسن الخلق وما یکره من البخل (۱۰/۴۵۵)؛ (ش: ۶۰۳۳)؛ وکتاب الرقاق، باب قول النبی ج: لو أن مثل أحد ذهباً (۱۱/۲۶۴)، (ش: ۶۴۴۵)، (۱۱/۳۰۳)، (ش: ۶۴۷۰)؛ وکتاب الکفاله، باب من تکفل عن میت دیناً فلیس له أن یرجع (۴/۴۷۴)؛ وکتاب التمنی باب تمنی الخیر وقول النبی ج: لو أن لی أحد ذهباً (۳/۱۷)، (ش: ۲۲۹۶)؛ ومسلم، کتاب الفضائل، باب ما سئل رسول الله شیئاً قط فقال: لا، وکثره عطائه (۴/۱۸۰۵، ۱۸۰۶)، (ش: ۲۳۱۱، ۲۳۱۲)؛ وکتاب الزکاه، باب من سأل بفحش وغلظه (۲/۷۳۰)، (ش: ۱۰۵۷)؛ وباب تغلیظ عقوبه من لا یؤدی الزکاه (۲/۶۸۷)، (ش: ۹۹۱).

[۴۶]– شرح نووی بر مسلم (۱۵/۷۲).

[۴۷]– مسلم، کتاب الفضائل، باب ما سئل شیئاً قط فقال: لا، وکثره عطائه (۴/۱۸۰۶)، (ش: ۲۳۱۳).

[۴۸]– همان (۴/۱۸۰۶)، (ش: ۲۳۱۲/۵۸).

[۴۹]– بخاری و شرح آن الفتح، کتاب الزکاه، باب قوله تعالى: ﴿لَا یَس‍َٔلُونَ ٱلنَّاسَ إِلحَافٗا ﴾ (۳/۳۴۰)، (ش: ۱۴۷۸)؛ ومسلم، کتاب الزکاه، باب إعطاء من یخاف على إیمانه (۳/۷۳۳)، (ش: ۱۰۵۹).

[۵۰]– بخاری و شرح آن الفتح، کتاب فرض الخمس، باب ما کان النبی یعطی المؤلفه قلوبهم (۶/۲۴۹)، (ش: ۳۱۴۷).

[۵۱]– بخاری و شرح آن الفتح، کتاب المناقب، باب علامات النبوه (۶/۵۸۰)، (ش: ۳۵۷۱)؛ ومسلم، کتاب المساجد ومواضع الصلاه، باب قضاء الصلاه الفائته واستحباب تعجیل قضائها (۱/۴۷۶)، (ش: ۶۸۲).

[۵۲]– بخاری و شرح آن الفتح، کتاب التیمم، باب الصعید الطیب وضوء المسلم یکفیه من الماء (۱/۴۴۸)، (ش: ۳۴۴).

[۵۳]– فتح الباری (۱/۴۵۳).

[۵۴]– سیره ابن هشام (۲/۲۱۶)؛ والبدایه والنهایه (۴/۱۵۷).

[۵۵]– سیره ابن هشام (۲/۴۲۷)؛ والبدایه والنهایه (۴/۴۹)؛ والرحیق المختوم، ص۲۲۸؛ وهذا الحبیب، ص۲۴۶٫

[۵۶]– سیره ابن هشام (۲/۴۲۸)؛ والبدایه والنهایه، ابن کثیر (۴/۴).

[۵۷]– زاد المعاد (۳/۱۲۶، ۱۹۰).

[۵۸]– زاد المعاد فی هدی خیر العباد (۳/۱۹۴)؛ وسیره ابن هشام (۳/۸)، (۳/۵۷)؛ والبدایه والنهایه (۴/۵۱).

[۵۹]– سیره ابن هشام (۲/۲۱۸، ۲۱۹).

[۶۰]– سیره ابن هشام (۳/۱۹۲)؛ والبدایه والنهایه (۴/۷۵)؛ وزاد المعاد (۳/۱۲۷).

[۶۱]– ماجرای افک را دربخاری و شرح آن الفتح، کتاب المغازی، باب حدیث الإفک (۷/۴۳۱)، (ش: ۴۱۴۱)؛ وکتاب التفسیر، سوره النور، باب ﴿وَلَولَا إِذ سَمِعتُمُوهُ قُلتُم مَّا یَکُونُ لَنَا أَن نَّتَکَلَّمَ بِهَٰذَا سُبحَٰنَکَ هَٰذَا بُهتَٰنٌ عَظِیمٞ١۶ ﴾ (۸/۴۵۲)، (ش: ۴۷۵۰)؛ ومسلم، کتاب التوبه، باب حدیث الإفک (۴/۲۱۲۹)؛ وزاد المعاد (۳/۲۵۶-۲۶۸).

[۶۲]– [منافقون: ۸] اگر (از غزوه بنی‌مصطلق) به مدینه برگشتیم، باید افراد باعزّت و قدرت، اشخاص خوار و ناتوان را از آنجا بیرون کنند.

[۶۳]– [منافقون:۷] به آنانی که (از مکه به مدینه مهاجرت کرده‌اند و) نزد فرستاده خدا هستند، بذل و بخششی نکنید و چیزی ندهید تا پراکنده شوند و بروند.

[۶۴]– بخاری و شرح آن الفتح، کتاب التفسیر، سوره المنافقون، باب  ﴿سَوَاءٌ عَلَیهِم أَستَغفَرتَ لَهُم أَم لَم تَستَغفِر لَهُم لَن یَغفِرَ ٱللَّهُ لَهُم إِنَّ ٱللَّهَ لَا یَهدِی ٱلقَومَ ٱلفَٰسِقِینَ۶ ﴾ (۸/۶۴۸، ۶۵۲)، (ش: ۴۹۰۵)؛ و کتاب المناقب، باب ما ینهى عنه من دعوى الجاهلیه (۶/۵۴۶)، (ش: ۳۵۱۸)؛ ومسلم، کتاب البر والصله، باب انصر أخاک ظالماً أو مظلوماً (۴/۱۹۹۸)، (ش: ۲۵۸۴/۶۳)؛ وسیره ابن هشام (۳/۳۳۴).

[۶۵]– ابن کثیر در البدایه والنهایه (۴/۱۸۵)؛ و شرح نووی بر مسلم (۱۶/۱۳۹)؛ وهذا الحبیب یا محبّ، ص۳۳۶٫

 


 

 

جهت دانلود کتاب اصول و مبانی دعوت در سیرت اصحاب احمد تالیف سعید بن علی بن وهف القحطانی برروی جلد کتاب کلیک کنید

 

اصول و مبانی دعوت در سیرت اصحاب احمد

فهرست کتاب